Yaşlı İstismarı ve İhmali: İşaretler ve Yardım Yolları

Dünya Sağlık Örgütü’nün tanımına göre yaşlı istismarı, güven beklenen bir ilişki içinde ileri yaştaki kişiye zarar veren ya da sıkıntı yaratan bir davranıştır. Tek seferlik ya da tekrarlayan olabilir; gereken önlemin alınmaması da istismar sayılır. İstismar çoğu zaman bir aile üyesi ya da bakım veren tarafından yapılır ve çoğu zaman dile getirilmez.

28 ülkeden 52 çalışmayı birleştiren bir derleme, toplumda yaşayan 60 yaş ve üstündeki kişilerin yüzde 15,7’sinin, yani yaklaşık altıda birinin, son bir yıl içinde bir tür istismara uğradığını gösterdi. En sık görülen tür psikolojik istismardı (yüzde 11,6). Onu maddi istismar (yüzde 6,8), ihmal (yüzde 4,2) ve fiziksel istismar (yüzde 2,6) izledi.

İstismarın türleri

• Fiziksel — Vurma, itme, bağlama ya da kişiyi sakinleştirmek için gereksiz ilaç verme
• Psikolojik — Bağırma, aşağılama, tehdit, korkutma, kişinin başkalarıyla görüşmesini engelleme
• Maddi — Parasının, emekli aylığının ya da mülkünün izinsiz kullanılması; baskıyla imza ya da vekâlet alınması
• Cinsel — Rızası olmadan yapılan her türlü cinsel davranış
• İhmal — Yemek, su, ilaç, temizlik, barınma ya da tıbbi bakım gibi temel ihtiyaçların karşılanmaması
• Terk — Bakımını üstlenen kişinin onu bırakıp gitmesi

Hangi işaretler dikkat çekmeli?

• Açıklanamayan ya da anlatılanla uyuşmayan morluklar, yanıklar ve kırıklar
• Kişinin bakım verenin yanında sessizleşmesi, ürkekleşmesi ya da korkmuş görünmesi
• Açıklanamayan kilo kaybı, susuz kalma, kirli giysiler ve bakımsızlık
• Bası yarası ya da tedavisi aksatılmış hastalıklar
• İlaçların verilmemesi ya da gereğinden fazla verilmesi, sürekli uyku hali
• Banka hesabından açıklanamayan para çekilmesi, ödenmeyen faturalar, mülkün ani devri
• Kişinin hekimle ya da yakınlarıyla yalnız görüşmesine izin verilmemesi

Bu işaretlerin başka nedenleri de olabilir. Morluklar kan sulandırıcı kullanımından, kilo kaybı bir hastalıktan kaynaklanabilir. İşaretlerden biri tek başına istismar anlamına gelmez; ama sorulması ve araştırılması gerekir.

Risk etkenleri

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre başkasının bakımına bağımlı olmak, sağlığın kötü olması, demans gibi bilişsel bozukluklar, ruh sağlığı sorunları ve düşük gelir istismara uğrama riskini artırır. İstismar eden kişi tarafında ruhsal hastalık, alkol ya da madde kullanımı ve istismar ettiği kişiye, çoğu zaman maddi olarak, bağımlı olmak riski artırır. Sosyal destek ise riski azaltır.

Bakım verenin yükü

İhmal her zaman kötü niyetle olmaz. Uzun süre ağır bir bakım yükünü tek başına taşıyan, yorgun ve destek almayan bir yakın farkında olmadan ihmale ya da sert davranışa kayabilir. Dünya Sağlık Örgütü, bakım verenin yükünü hafifleten hizmetleri istismarı önlemede umut verici yaklaşımlar arasında sayar.

Kendinizi öfkeli, çaresiz ya da tükenmiş hissediyorsanız bunu bir uyarı olarak görün ve destek isteyin. Bakım verenin kendi sağlığı ve destek yolları Bakım Verirken Kendinize de Yer Açın yazısında anlatılıyor.

Maddi istismara karşı önlemler

• Okumadığınız ya da anlamadığınız bir belgeyi imzalamayın.
• Vekâlet vermeden önce hangi işlemleri kapsadığını öğrenin; gerekirse kapsamını sınırlayın.
• Banka ve emeklilik işlemlerinizi mümkün olduğunca kendiniz yapın ya da güvendiğiniz birden fazla kişiyle birlikte izleyin.
• Telefonda şifre, kart bilgisi ya da para isteyenlere bilgi vermeyin. Kendini polis, savcı ya da banka görevlisi olarak tanıtsa da kapatın ve kurumu kendiniz arayın.

Yardım nereden alınır?

• Şiddet ya da hayati tehlike varsa: 112
• İhmal ya da istismardan şüpheleniyorsanız: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın 7/24 hizmet veren ALO 183 hattı
• Kişinin aile hekimi, izleyen hekimi ya da evde sağlık ekibi de durumu değerlendirip yönlendirebilir.

İstismara uğrayan kişi çoğu zaman utandığı, istismar eden kişi yakını olduğu ya da bakımsız kalmaktan korktuğu için bunu anlatmaz. Kişiyle yalnızken, sakin bir ortamda konuşun ve suçlamadan dinleyin.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Açıklanamayan bir yaralanma, kilo kaybı, bası yarası ya da bakımsızlık fark ettiğinizde kişinin hekim tarafından muayene edilmesini sağlayın. Hekim yaralanmayı ve genel durumu değerlendirir ve gerekli yönlendirmeyi yapar.