Hastalıklar ve belirtiler

İleri yaşta sık karşılaşılan sorunlar iki gruba ayrılır. Bir kısmı yüksek tansiyon ya da kemik erimesi gibi tanıdık hastalıklardır. Öteki kısmı ise tek bir hastalığa bağlanamayan, birkaç etkenin birleşmesiyle ortaya çıkan durumlardır; bunlara geriatrik sendrom denir.

Geriatrik sendromlar

• Kırılganlık — Vücudun yedek gücünün azalmasıdır. Kırılgan bir kişide grip ya da küçük bir ameliyat gibi sıradan bir sorun bile uzun süren bir güçsüzlüğe ve bakıma bağımlılığa yol açabilir. İstemsiz kilo kaybı, çabuk yorulma, güçsüzlük, yürüyüşün yavaşlaması ve hareketin azalması kırılganlığın işaretleridir. Egzersiz ve yeterli beslenmeyle kısmen geri döndürülebilir. Ayrıntılar Kırılganlık yazısındadır.
• Deliryum — Saatler ya da günler içinde başlayan, gün içinde iniş çıkış gösteren kafa karışıklığı ve dikkat bozukluğudur. Enfeksiyon, ilaçlar, susuz kalma, ameliyat ve hastaneye yatış tetikleyebilir. Acil tıbbi değerlendirme gerektirir. Neden bulunup tedavi edildiğinde çoğu kişide düzelir, ancak iyileşme haftalar sürebilir. Ayrıntılar Deliryum yazısındadır.
• Düşmeler — Kalça kırığının ve bağımsızlık kaybının başlıca nedenlerindendir ve çoğu zaman önlenebilir. Ayrıntılar Düşmelerden Korunma rehberinde, kalça kırığından sonraki süreç Kalça Kırığından Sonra yazısındadır.
• İdrar kaçırma — İleri yaşta sık görülür ve çoğu zaman tedavi edilebilir. Öksürürken kaçırma, tuvalete yetişememe ya da mesanenin tam boşalmaması gibi farklı türleri vardır ve her birinin tedavisi farklıdır. Birçok kişi utandığı için hekime söylemez, oysa egzersiz, alışkanlık düzenlemesi, ilaç ya da cerrahiyle belirgin düzelme sağlanabilir. Ayrıntılar İdrar Kaçırma yazısındadır. Hekime gitmeden önce en az üç gün tutulan bir işeme günlüğü sorunun türünü anlamaya yardım eder.
• Sarkopeni — Kas kütlesinin ve gücünün yaşla birlikte hastalık düzeyinde azalmasıdır. Sandalyeden kalkarken, merdiven çıkarken ya da poşet taşırken zorlanmayla fark edilir. Temel tedavisi kuvvet egzersizi ve yeterli proteindir.
• İstemsiz kilo kaybı ve yetersiz beslenme — Diyet yapmadan kilo vermek ileri yaşta her zaman ciddiye alınır. Ayrıntılar Beslenme rehberindedir. Gerçekte ne kadar yenildiğini görmek için birkaç gün beslenme günlüğü tutulabilir.

Kalp, damar, akciğer ve metabolizma

• Yüksek tansiyon — İleri yaşta en sık görülen kronik hastalıklardan biridir ve genellikle belirti vermez. İnme, kalp yetmezliği, böbrek hastalığı ve demans riskini artırır. Tedavi hedefi kişiye göre belirlenir; ileri yaşta tedavide nelere dikkat edildiği İleri Yaşta Yüksek Tansiyon yazısındadır. Ayağa kalkınca başı dönen kişilerde tansiyonun hem oturarak hem ayakta ölçülmesi önemlidir. Evde doğru ölçüm Evde Tansiyon Ölçümü yazısındadır; ölçümleri yazmak için kan basıncı takip formu kullanılabilir.
• Kalp yetmezliği — Kalbin vücudun ihtiyacı kadar kan pompalayamamasıdır. Nefes darlığı, çabuk yorulma ve ayak bileklerinde şişlik yapabilir. Birkaç gün içinde hızlı kilo artışı vücutta sıvı birikiminin işareti olabilir; bu yüzden kalp yetmezliği olan kişilere her gün aynı koşullarda tartılmaları önerilir. Günlük yaşamla ilgili öneriler Kalp Yetmezliğiyle Yaşamak yazısındadır.
• Ayak ve bacak şişmesi (ödem) — Ayaklarda ve bacaklarda sıvı birikmesidir. Çoğu zaman uzun süre oturma, bacak toplardamarlarında yetmezlik ya da bir ilaç nedeniyle olur; bazen kalp, böbrek ya da karaciğer hastalığının ya da pıhtının belirtisidir. Tek bacakta nedeni bilinmeyen şişlik aynı gün değerlendirilmelidir. Ayrıntılar Ayak ve Bacak Şişmesi yazısındadır.
• Atriyal fibrilasyon — Düzensiz ve sıklıkla hızlı bir kalp ritmidir. Çarpıntı, nefes darlığı ya da halsizlik yapabilir, bazen hiç belirti vermez. İnme riskini artırdığı için birçok kişide kan sulandırıcı tedavi gerekir. Bu karar kanama riskiyle birlikte tartılarak hekim tarafından verilir. Güvenli kullanım Kan Sulandırıcı Kullanırken yazısında anlatılıyor.
• Diyabet (şeker hastalığı) — İleri yaşta tedavinin amacı hem şekerin fazla yükselmesini hem de düşmesini (hipoglisemi) önlemektir. Şeker hedefinin neden kişiye göre belirlendiği İleri Yaşta Diyabet yazısında anlatılıyor. Kan şekerinin düşmesi terleme, titreme, kafa karışıklığı ya da düşmeyle kendini gösterebilir ve bazı şeker ilaçlarıyla daha sık görülür. Ayrıntılar Şeker Düşmesi yazısındadır. Evde ölçülen değerleri yazmak için kan şekeri takip formu kullanılabilir. Diyabette ayakların korunması Diyabette Ayak Bakımı yazısında anlatılıyor.
• KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı) — Çoğunlukla sigaraya bağlı, ilerleyici bir akciğer hastalığıdır; nefes darlığı, uzun süren öksürük ve balgam yapar. Sigarayı bırakmak, nefes darlığı günlük hayatı kısıtlıyorsa akciğer rehabilitasyonu, pnömokok aşısı ve her yıl grip aşısı önerilir (NICE önerisi); hangi aşının ne zaman yapılacağı İleri Yaşta Aşılar yazısındadır. İnhaler ilaçlar ancak doğru kullanılırsa işe yarar; ayrıntılar İnhaler İlaçlarını Doğru Kullanmak yazısındadır.
• Kanda sodyum düşüklüğü (hiponatremi) — İleri yaşta sıktır ve çoğu zaman idrar söktürücüler ya da bazı antidepresanlar gibi ilaçlarla ilişkilidir. Halsizlik, dengesizlik, düşme ve dikkat sorunlarına yol açabilir. Tedavi nedene göre değiştiği için kendi başınıza tuz ya da su ayarı yapmayın. Ayrıntılar Sodyum Düşüklüğü yazısındadır.

Kolesterol kaç olmalı, nasıl düşürülür?

Herkes için tek bir tedavi hedefi yoktur. LDL denen kolesterolün ne kadar düşürülmesi gerektiğini; kalp-damar hastalığınız, diyabetiniz, böbrek sağlığınız ve diğer risklerinizle birlikte hekiminiz belirler. Beslenme düzeni ve uygun hareket yardımcı olur; bazı kişilerde ilaç da gerekir (NHS kolesterol bilgisi).

Kolesterol ilacı ne işe yarar, ne kadar süre kullanılır?

Statin grubu ilaçlar kolesterolü düşürür ve kalp krizi ile inme riskini azaltmak için kullanılır. Çoğu zaman uzun süre alınırlar; sonucun düzelmesi ilacı bırakmanız gerektiği anlamına gelmez. Devam etme ya da değiştirme kararını hekiminizle verin (NHS statin bilgisi).

Kan şekeri ve HbA1c kaç olmalı?

HbA1c, kan şekerinin yaklaşık son üç aydaki ortalamasını yansıtır; o anda ölçülen açlık ya da tokluk şekeriyle aynı şey değildir (NIDDK HbA1c bilgisi).

Tedavi hedefi kişiye göre değişir. Hekiminiz günlük yaşamda ne kadar bağımsız olduğunuzu, diğer hastalıklarınızı ve şeker düşmesi riskini dikkate alır; tek bir yüksek sonuca bakarak ilaç artırmayın (ADA önerisi). Düşük değerler için yapılacaklar Şeker Düşmesi yazısındadır.

Kreatinin yüksekliği ve eGFR düşüklüğü ne demek?

Kreatinin, kasların çalışması sırasında oluşan ve böbreklerden atılan bir maddedir. eGFR ise böbreklerin kanı süzme gücünün tahmini değeridir. Kreatininin yükselmesi veya eGFR’nin düşmesi böbrek işlevlerinde azalmayı düşündürebilir. Hekiminiz önceki sonuçlarla karşılaştırır; gerekirse idrarda protein kaybını araştırır ve testleri tekrarlar. Tek sonuçla kendi kendinize tanı koymayın; ilaçların ya da beslenmenin değiştirilip değiştirilmeyeceğine hekim karar verir (NIDDK böbrek testleri bilgisi).

Potasyum neden yükselir?

Böbreklerin potasyumu yeterince atamaması, bazı tansiyon ve kalp ilaçları, potasyum takviyeleri ya da potasyum içeren tuz alternatifleri buna yol açabilir. Belirti vermese de kalp ritmini etkileyebilir. Sonucunuzun yüksek olduğu söylendiyse değerlendirmeyi ertelemeyin; ilaç veya beslenme değişikliğini hekiminiz planlasın (MedlinePlus potasyum bilgisi).

Nefes darlığı yalnız kalp yetmezliğinden mi olur?

Hayır. Akciğer hastalıkları, enfeksiyonlar ve başka nedenler de nefes darlığı yapabilir; yalnız bu belirtiyle neden anlaşılamaz. Yeni başlayan ya da giderek artan nefes darlığında aynı gün tıbbi değerlendirme isteyin. Konuşmayı engelleyecek kadar ağır nefes darlığında ya da nefes darlığına morarma, göğüs ağrısı veya ani kafa karışıklığı eşlik ediyorsa 112’yi arayın (NHS nefes darlığı bilgisi).

Kemik, eklem ve kas

• Kemik erimesi (osteoporoz) — Kemiklerin incelip kolay kırılır hale gelmesidir ve kırık olana kadar belirti vermez. Ayakta durma yüksekliğinden ya da daha alçaktan düşerek kalça, el bileği ya da omurga kırığı geçiren kişide kemik erimesi araştırılmalıdır. Kırıktan sonra başlanan tedavi yeni kırık riskini azaltır. Risk etkenleri, tanı, tedavi ve kırıktan sonra yapılacaklar Kemik Erimesi yazısındadır.
• Kireçlenme (osteoartrit) — Eklem kıkırdağının yıpranmasıyla gelişir; en çok diz, kalça ve ellerde ağrı ve sertlik yapar. Hareket ağrıyı artıracak gibi görünse de düzenli egzersiz ve kilo kontrolü tedavinin temelidir. Ağrı kesicilerin uzun süreli kullanımı ileri yaşta mide, böbrek ve tansiyon sorunlarına yol açabileceği için hekimle planlanmalıdır. Tedavide neyin işe yaradığı Kireçlenme ve Diz Ağrısı yazısındadır.

Beyin, sinir sistemi ve ruh sağlığı

• İnme — Beyne giden kan akımının aniden kesilmesi ya da beyinde kanama olmasıdır. Yüzde kayma, kolda ya da bacakta güçsüzlük ve konuşma bozukluğu gibi belirtiler aniden başlar. İlk saatlerde uygulanan tedaviler hasarı azaltabildiği için beklemeden 112 aranmalıdır. Ayrıntılar İnme Belirtileri yazısındadır.
• Demans — Hafıza ve düşünme becerilerindeki kaybın günlük yaşamı etkileyecek düzeye ulaşmasıdır. Ayrıntılar Bilişsel Sağlık ve Demans rehberindedir.
• Depresyon — İleri yaşta sık gözden kaçar, çünkü üzüntüden çok ilgi kaybı, yorgunluk, uykusuzluk, iştahsızlık ya da unutkanlıkla görünebilir. Tedavi edilebilir bir hastalıktır.
• Parkinson hastalığı — Hareketlerde yavaşlama, dinlenirken titreme, kaslarda sertlik ve küçük adımlı yürüyüşle belirgin, yavaş ilerleyen bir sinir sistemi hastalığıdır. Koku kaybı, kabızlık ve uykuda rüyaları hareketlerle yaşama gibi belirtiler yıllar önce başlayabilir. Tedaviyle belirtiler önemli ölçüde hafifletilebilir. Ayrıntılar Parkinson Hastalığı yazısındadır.
• Uyku sorunları — Yaşla birlikte uyku daha hafif ve bölünmüş olabilir. Gündüz aşırı uyuklama, uykuda horlama ve nefes durması ya da akşamları bacaklarda huzursuzluk ise tedavi edilebilir hastalıkların belirtisi olabilir. Uyku ilaçları ileri yaşta düşme ve kafa karışıklığı riskini artırır. Uykusuzlukta önce ilaç dışı yöntemler denenir; uzun süredir kullandığınız bir uyku ilacını ise kendi başınıza bırakmayın, bazıları aniden kesilince sorun yaratır. Uykusuzluk ve gündüz uyku halinin nedenleri Uyku Sorunları ve Gündüz Uyku Hali, uyku ilaçlarının riskleri Uyku İlaçları ve Düşme Riski yazısındadır.

Duyular

• İşitme kaybı — Tedavi edilmediğinde kişiyi sosyal hayattan uzaklaştırır ve demans için değiştirilebilir bir risk etkenidir. Ayrıntılar İşitme Kaybı ve İşitme Cihazı yazısındadır.
• Görme sorunları — Katarakt, glokom (göz tansiyonu) ve sarı nokta hastalığı ileri yaşta sıklaşır. Azalan görme düşme riskini artırır. Ayrıntılar Katarakt ve İleri Yaşta Göz Sağlığı yazısındadır.

Günlük yaşamı etkileyen diğer durumlar

• Kabızlık — Az sıvı almak, az lifli beslenmek, hareketsizlik ve bazı ilaçlar (bazı güçlü ağrı kesiciler, demir, kalsiyum ve bazı tansiyon ilaçları) katkıda bulunur. Dışkıda kan, açıklanamayan kilo kaybı ya da bağırsak alışkanlığında yeni başlayan ve süren bir değişiklik hekim değerlendirmesi gerektirir. Ayrıntılar Kabızlık yazısındadır.
• Ağız ve diş sağlığı — Diş kaybı, uymayan protez ve ağız kuruluğu beslenmeyi doğrudan etkiler. Özellikle bakıma muhtaç kişilerde ağız bakımının aksaması zatürre riskiyle de ilişkilidir. Ayrıntılar Ağız, Diş ve Protez Bakımı yazısındadır.
• Süreğen ağrı — İleri yaşta sıktır ve sıklıkla yeterince tedavi edilmez. Uykuyu, hareketi ve ruh halini bozar. Demansla yaşayan kişiler ağrılarını sözle anlatamayabilir; huzursuzluk, yüz buruşturma ya da hareketten kaçınma ağrının işareti olabilir. İlaçların güvenli kullanımı Ağrı Kesicileri Güvenle Kullanmak yazısındadır.

İshal ne zaman tehlikeli olabilir?

İleri yaşta ishal sıvı kaybına daha kolay yol açabilir. İdrarın belirgin azalması, sıvı alamama, tekrarlayan kusma, kanlı dışkı, yüksek ateş veya şiddetli karın ağrısı varsa beklemeden sağlık kuruluşuna başvurun. Yeni başlayan ishalde, özellikle antibiyotik kullanıyorsanız hekiminize haber verin. İlaçlar da ishal yapabilir; tedaviye neden araştırıldıktan sonra hekim karar verir (NIDDK ishal bilgisi). Sıvı alımıyla ilgili öneriler Beslenme rehberindedir.

CRP yüksekliği ne anlama gelir?

CRP, vücutta iltihabi bir yanıt olduğunda yükselebilen bir kan değeridir. Enfeksiyonlar dışında da yükselebilir; tek başına hangi hastalığın bulunduğunu ya da antibiyotik gerekip gerekmediğini söylemez. Hekiminiz şikâyetlerinizi, muayeneyi ve diğer testleri birlikte değerlendirir (MedlinePlus CRP bilgisi).

Birden fazla hastalık bir arada olduğunda

İleri yaştaki birçok kişi aynı anda birkaç kronik hastalıkla yaşar. Bu durumda her hastalığın ayrı ayrı tedavi edilmesi, fazla sayıda ilaca, birbirini etkileyen tedavilere ve kişinin günlerinin randevularla dolmasına yol açabilir.

Bu yüzden tedavi planı bütün hastalıklar birlikte düşünülerek yapılır. Hangi sorunun kişinin hayatını en çok etkilediği, hangi tedavinin yararının yükünden fazla olduğu ve hangi ilacın artık gerekmediği konuşulur. Bu kararlar hekimle birlikte verilir. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin. Birden fazla hekime gidiyorsanız, bu bütünü görecek bir hekiminizin olması (aile hekiminiz, iç hastalıkları ya da geriatri uzmanı) işinizi kolaylaştırır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Açıklanamayan kilo kaybı, iştahsızlık, güçsüzlük, sık düşme, yeni başlayan idrar kaçırma, unutkanlık ya da ruh halinde değişiklik, yaşa bağlanıp beklenmeden aile hekimi ya da geriatri polikliniğinde değerlendirilmelidir.