İlaç kullanımı ve güvenliği

İleri yaşta ilaçlar hem yaşam kalitesini koruyan en güçlü araçlardan biridir hem de önlenebilir sağlık sorunlarının önemli bir kaynağıdır. Aynı ilaç yıllar içinde vücutta farklı etki gösterebilir; bir zamanlar gerekli olan bir ilaç bugün gereksiz ya da zararlı hale gelebilir.

Bu sayfadaki bilgiler, ilaçlarınız hakkında hekiminizle ve eczacınızla daha iyi konuşabilmeniz içindir. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin. Bazı ilaçların aniden bırakılması tehlikelidir.

Yaşla birlikte ilaçlar neden farklı etki eder?

Böbrekler ve karaciğer ilaçları vücuttan atan başlıca organlardır ve yaş ilerledikçe bu iş yavaşlayabilir. Vücutta su oranı azalıp yağ oranı arttığı için bazı ilaçlar kanda daha yüksek düzeye çıkar, bazıları vücutta daha uzun kalır. Beyin de bazı ilaçlara karşı daha duyarlı hale gelir.

Sonuçta gençlikte sorunsuz kullanılan bir doz ileri yaşta daha güçlü etki gösterebilir. Uyku ilacı ertesi sabaha kadar sersemlik yapabilir, tansiyon ilacı ayağa kalkınca baş dönmesine yol açabilir. Bu nedenle ileri yaşta ilaçlar çoğu zaman daha düşük dozla başlanır ve yavaş artırılır.

İlaçlarım birbirini etkiler mi?

Aynı anda çok sayıda ilaç kullanmaya çoklu ilaç kullanımı (polifarmasi) denir; sık kullanılan ölçüt beş ya da daha fazla ilaçtır. Birden fazla hastalığı olan bir kişinin çok ilaç kullanması kendi başına yanlış değildir. Asıl soru her ilacın hâlâ gerekli olup olmadığı ve ilaçların birbiriyle uyumlu olup olmadığıdır.

İlaç sayısı arttıkça etkileşim, yan etki, doz karışıklığı ve ilacı atlama olasılığı da artar. Farklı hekimlerin yazdığı ilaçlar ayrı ayrı doğru olsa bile birlikte kullanıldığında sorun yaratabilir.

Bir ilacın yan etkisi yeni bir hastalık sanıldığında

İleri yaşta sık görülen bir tuzak, bir ilacın yan etkisinin yeni bir hastalık sanılması ve buna yeni bir ilaç eklenmesidir. Örneğin bazı tansiyon ilaçları ayak bileklerinde şişlik yapabilir. Bu şişlik kalp ya da böbrek sorunu sanılıp idrar söktürücü bir ilaç eklendiğinde, kişi bu kez sık tuvalete gitmeye, geceleri kalkmaya ve düşme riskiyle karşılaşmaya başlayabilir.

Bu zincir bir kez fark edildiğinde çoğu zaman ilk ilacın ayarlanmasıyla çözülür. Yeni bir ilaca başladıktan sonra ortaya çıkan her yeni belirtiyi hekiminize söyleyin ve “Bu, ilaçlarımdan biriyle ilgili olabilir mi?” diye sorun.

Güncel bir ilaç listesi tutun

Her hekim ziyaretinde, acil serviste ve hastaneye yatışta en önemli belgelerden biri güncel bir ilaç listesidir. Listede her ilaç için şunlar yer almalıdır:

• İlacın adı ve etken maddesi
• Dozu ve günde kaç kez, hangi saatlerde alındığı
• Ne için kullanıldığı ve hangi hekimin yazdığı
• Aç ya da tok alınıp alınmadığı gibi özel kullanım bilgisi

Listeye reçetesiz alınan ağrı kesicileri, vitaminleri, bitkisel ürünleri, göz damlalarını, kremleri, sprey ilaçları ve iğneleri de ekleyin. Listeyi cüzdanınızda ya da telefonunuzda taşıyın ve her değişiklikte güncelleyin. Yazdırıp doldurabileceğiniz bir liste: İlaç listesi. e-Nabız’da reçete geçmişinizi görebilirsiniz; ama reçetesiz aldıklarınız orada görünmez. e-Nabız’ın kullanımı e-Nabız’ı Kullanmak yazısında anlatılıyor.

İlaç gözden geçirmesi

Kullandığınız bütün ilaçların yılda en az bir kez ve her hastane yatışından sonra birlikte gözden geçirilmesini isteyin. En kolay yol, evdeki bütün ilaç kutularını bir torbaya koyup hekiminize götürmektir. Kutuları görmek, listede yazmayan ilaçları, aynı etken maddeyi içeren iki farklı kutuyu ve artık kullanılmaması gereken ilaçları ortaya çıkarır.

Hekiminiz bu gözden geçirmede her ilacın hâlâ gerekli olup olmadığını ve ilaçların birlikte kullanımını değerlendirir (bu değerlendirme Beers ve STOPP/START ölçütlerine dayanılarak yapılır). Gözden geçirmenin sonucunda bazı ilaçların dozu azaltılabilir ya da ilaç kesilebilir. İlaç azaltma hekim kontrolünde ve çoğu zaman kademeli yapılır; amaç yararı kalmamış ya da zararı yararından fazla olan ilaçları bırakmaktır. Nasıl planlandığı ve hangi ilaçların aniden bırakılmadığı İlaçları Azaltmak yazısında anlatılıyor.

Dikkat gerektiren ilaç grupları

Aşağıdaki ilaçlar ileri yaşta sık kullanılır ve yan etkileri daha belirgin olabilir. Bu liste ilaçlarınızı bırakmanız için değil, hekiminize soru sorabilmeniz içindir.

• Uyku ilaçları ve sakinleştiriciler — Sabah sersemliği, dikkat azalması, kafa karışıklığı ve düşme riskini artırabilir. Uzun süredir kullanılıyorsa aniden kesilmemeli, hekim kontrolünde azaltılmalıdır. Ayrıntılar Uyku İlaçları ve Düşme Riski yazısındadır.
• Antikolinerjik etkili ilaçlar — Bazı eski tip alerji ve soğuk algınlığı ilaçları, bazı idrar kaçırma ilaçları, bazı antidepresanlar ve bazı kramp giderici ilaçlar bu gruptadır. Ağız kuruluğu, kabızlık, idrar yapamama ve kafa karışıklığı yapabilirler.
• Ağrı kesiciler — İbuprofen, naproksen ve diklofenak gibi iltihap giderici ağrı kesiciler mide kanaması, böbrek sorunları ve tansiyon yükselmesine yol açabilir; kan sulandırıcılarla birlikte kanama riskini artırır. Parasetamol ileri yaşta daha sık tercih edilir, ancak birçok soğuk algınlığı ilacında da bulunduğu için farkında olmadan fazla alınabilir. Ayrıntılar Ağrı Kesicileri Güvenle Kullanmak yazısındadır.
• Mide koruyucular — Omeprazol ve pantoprazol gibi ilaçlar çoğu zaman başlandıkları nedenden sonra da uzun süre kullanılır. Uzun süreli kullanım ağır bir bağırsak enfeksiyonu, zatürre ve kırık riskiyle ilişkilidir (Beers ölçütlerine göre). Ne kadar süre kullanacağınızı hekiminize sorun; ayrıntılar Uzun Süreli Mide Koruyucu Kullanımı yazısındadır.
• Kan sulandırıcılar — Kanama riskini artırır ve birçok ilaçla etkileşir. Diş çekimi ya da ameliyat öncesinde kendi başınıza bırakmayın; ne yapılacağını hekiminiz belirler. Ayrıntılar Kan Sulandırıcı Kullanırken yazısındadır.
• Şeker ilaçları ve insülin — Bazıları kan şekerini fazla düşürebilir. İştahın azaldığı ya da öğün atlanan günlerde bu risk artar. Ayrıntılar Şeker Düşmesi yazısındadır.
• Tansiyon ilaçları ve idrar söktürücüler — Ayağa kalkınca baş dönmesine ve düşmeye yol açabilir. İshal, kusma ya da yeterince sıvı alamama durumunda bazı tansiyon, idrar söktürücü ve şeker ilaçlarının geçici olarak ayarlanması gerekebilir; böyle bir durumda ne yapacağınızı hekiminize önceden sorun.

Reçetesiz ilaçlar, vitaminler ve bitkisel ürünler

Reçetesiz satılan bir ürünün “doğal” ya da “hafif” olması onu zararsız yapmaz. Sarı kantaron (St John’s wort) kan sulandırıcılar, bazı kalp ilaçları ve antidepresanlar dahil birçok ilacın etkisini değiştirebilir. Greyfurt ve greyfurt suyu bazı kolesterol ve tansiyon ilaçlarının kandaki düzeyini yükseltebilir. Ginkgo gibi bazı bitkisel ürünlerin kan sulandırıcılarla birlikte kanama riskini artırabileceği bildirilmiştir.

Vitamin ve mineral takviyeleri de etkisiz ya da zararsız değildir (ayrıntılar Vitamin ve Besin Takviyeleri yazısındadır); gereksiz yere yüksek dozda alınan bazı vitaminler birikebilir. Herhangi bir takviyeye başlamadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışın ve kullandığınız her ürünü ilaç listenize yazın.

Evde güvenli ilaç düzeni

• Haftalık, günlere ve saatlere bölünmüş bir ilaç kutusu kullanın. Kutuyu haftada bir, sakin bir zamanda doldurun; gerekirse bir yakınınızdan yardım isteyin. Bazı ilaçlar kendi ambalajında saklanmalıdır; hangilerinin kutuya konabileceğini eczacınıza sorun.
• İlaçları kahvaltı, akşam yemeği ya da yatma saati gibi günlük bir alışkanlığa bağlayın; telefon alarmı da işe yarar.
• Aynı etken maddeyi içeren ilaçlar farklı firmaların farklı isimli kutularında satılabilir. Yeni bir kutu aldığınızda etken maddeyi eczacınıza sorun ve listenizle karşılaştırın.
• Mümkünse ilaçlarınızı hep aynı eczaneden alın; eczacınız bütün ilaçlarınızı görebilirse etkileşimleri fark etmesi kolaylaşır.
• Kullanılmayan ve son kullanma tarihi geçmiş ilaçları evde biriktirmeyin; nasıl atılacağını eczacınıza sorun.
• İlaçları çocukların ve torunların ulaşamayacağı bir yerde saklayın.

İlacımı almayı unuttum; ne yapmalıyım?

Ne yapılacağı ilaca, kullanım sıklığına ve ne kadar geciktiğinize göre değişir. Kullanma talimatındaki unutulan doz bölümüne bakın; emin değilseniz eczacınıza ya da hekiminize sorun. Kendi başınıza çift doz alarak telafi etmeyin. Özellikle insülin, kan sulandırıcı ve Parkinson ilaçları için önceden yazılı bir plan istemek yararlıdır (NHS ilaç bilgisi). Kan sulandırıcılara ilişkin ayrıntılar Kan Sulandırıcı Kullanırken yazısındadır.

Baş dönmesi ve uyku hâli ilaçtan olabilir mi?

Bazı ilaçlar bu belirtilere yol açabilir; ancak her yeni belirti ilaçtan kaynaklanmaz. Yeni bir ilaca başladıktan ya da dozu değiştikten sonra baş dönmesi, düşme, kafa karışıklığı, uyku hali, iştahsızlık, kabızlık ya da idrar sorunu başladıysa hekiminize bildirin. İlacı kendi başınıza kesmeyin; hekiminiz ilacı değiştirebilir, dozunu ayarlayabilir ya da güvenli bir biçimde azaltabilir.

Yanlışlıkla fazla ya da yanlış ilaç alındığında 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni (7/24) ya da 112’yi arayın ve ilacın kutusunu yanınızda bulundurun.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Beş ya da daha fazla ilaç kullanıyorsanız ve ilaçlarınız son bir yılda birlikte gözden geçirilmediyse
• Hastaneden yeni çıktıysanız ve ilaçlarınız değiştiyse
• İlaçlarınızı almakta, ayırt etmekte ya da saatlerini hatırlamakta zorlanıyorsanız
• İlaçlarınızın maliyeti ya da sayısı nedeniyle bazılarını almadığınız oluyorsa
• Bir ilacın ne için kullanıldığını bilmiyorsanız