Geriatri nedir?

Geriatri, ileri yaştaki kişilerin sağlığıyla ilgilenen tıp dalıdır. Geriatri uzmanı tek bir organa ya da tek bir hastalığa odaklanmaz. Kişinin bütün hastalıklarını, kullandığı ilaçları, günlük yaşamda neleri yapabildiğini ve kendisi için neyin önemli olduğunu birlikte değerlendirir.

Geriatriye başvurmak için belirli bir yaşı beklemek gerekmez. Asıl ölçüt yaş değil ihtiyaçtır: birden fazla hastalıkla yaşayan, çok sayıda ilaç kullanan ya da günlük işlerini eskisi kadar kolay yapamayan kişiler bu yaklaşımdan en çok yarar görür.

Geriatri hangi soruyla başlar?

Hastalık odaklı bir muayene çoğunlukla “Şikâyetiniz ne?” sorusuyla başlar. Geriatride bu soruya iki soru eklenir: “Günlük hayatınızda neleri kendiniz yapabiliyorsunuz?” ve “Sizin için en önemli olan ne?”

Bu sorular tedavi kararını değiştirir. İki kişinin tansiyon değeri aynı olabilir. Biri her gün pazara yürüyerek gidiyor, öteki ayağa kalkınca başı dönüp düşüyorsa, ikisi için doğru tedavi aynı olmayabilir. Geriatri, kararı tahlil sonuçlarıyla birlikte kişinin yaşamına bakarak verir.

İleri yaşta hastalıklar neden farklı görünür?

Yaş ilerledikçe hastalıklar her zaman bilinen belirtileriyle ortaya çıkmaz. İdrar yolu enfeksiyonu ya da zatürre ateşsiz geçebilir ve kendini yalnızca ani bir kafa karışıklığıyla, halsizlikle ya da bir düşmeyle gösterebilir. Kalp krizi göğüs ağrısı olmadan, nefes darlığı ya da bitkinlikle başlayabilir. Kalp krizinin belirtileri Kalp Krizi Belirtileri yazısında, zatürrenin ileri yaştaki görünümü İleri Yaşta Zatürre yazısında anlatılıyor.

Bu yüzden ileri yaştaki bir kişide yeni başlayan bir değişiklik “yaştandır” denip geçiştirilmemelidir. Birkaç gün içinde gelişen dalgınlık, yürüyüşün bozulması ya da iştahın kesilmesi, tedavi edilebilir bir sorunun ilk işareti olabilir.

Geriatrik sendromlar

Geriatride sık görülen bazı sorunlar tek bir hastalığa bağlı değildir. Birkaç küçük etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkarlar ve bu yüzden “geriatrik sendrom” diye adlandırılırlar. Düşmeler, ani başlayan kafa karışıklığı (deliryum), idrar kaçırma, istemsiz kilo kaybı, kırılganlık ve çok sayıda ilaç kullanımına bağlı sorunlar bu gruptadır.

Bir düşmenin arkasında zayıflamış bacak kasları, uykuya yardımcı bir ilaç, gece tuvalete kalkma ihtiyacı ve loş bir koridor aynı anda bulunabilir. Tek bir neden aramak yerine bu etkenlerin her birini ayrı ayrı ele almak, geriatrik yaklaşımın temelidir.

Kapsamlı geriatrik değerlendirme

Geriatri polikliniğindeki temel inceleme kapsamlı geriatrik değerlendirmedir. Bu değerlendirmede hastalıkların yanında şu alanlara bakılır:

• Günlük yaşam becerileri: yıkanma, giyinme, yemek yeme, ilaçları düzenleme, alışveriş, para işleri
• Yürüme, denge ve düşme öyküsü
• Hafıza ve düşünme becerileri
• Ruh hali, uyku ve iştah
• Beslenme durumu ve kilo değişimi
• Kullanılan bütün ilaçlar
• İşitme ve görme
• İdrar ve bağırsak alışkanlıkları
• Evdeki destek, yaşam koşulları ve bakım ihtiyacı

Değerlendirmeyi hekim yapar; gerektiğinde hemşire, fizyoterapist, diyetisyen, eczacı ve sosyal hizmet uzmanı da ekibe katılır. İlk görüşme sıradan bir muayeneden uzun sürer. Hastanede yatan ileri yaştaki kişilerde bu tür bir değerlendirmenin, aylar sonra hayatta ve kendi evinde yaşıyor olma olasılığını artırdığı gösterilmiştir. İlk görüşmenin adım adım nasıl ilerlediği Geriatri Polikliniğinde Neler Yapılır? yazısındadır.

Kimler geriatri polikliniğinden yarar görür?

• Birden fazla kronik hastalığı olanlar
• Düzenli olarak çok sayıda ilaç kullananlar (sık kullanılan ölçüt beş ya da daha fazla ilaçtır)
• Son bir yıl içinde düşmüş olanlar ya da düşmekten korkanlar
• Unutkanlığı artan ya da yakınlarının davranışında değişiklik fark ettiği kişiler
• İştahı azalan ya da istemeden kilo kaybeden kişiler
• Günlük işlerini eskisi kadar kolay yapamayanlar
• Sık hastaneye yatanlar ya da hastane sonrasında toparlanamayanlar
• İdrar kaçırma, uyku sorunu ya da ruh halinde değişiklik yaşayanlar

Listedeki tek bir madde başvurmak için yeterli bir nedendir.

Geriatri uzmanı diğer hekimlerin yerini tutar mı?

Tutmaz; onlarla birlikte çalışır. Kardiyoloji, nöroloji, ortopedi gibi bölümlerde izlenen bir kişide geriatrinin katkısı bütünü görmektir: farklı hekimlerin yazdığı ilaçların birbiriyle uyumunu gözetmek, tedavileri kişinin önceliklerine göre sıralamak ve artık gerekmeyen ilaçları belirlemek. Bu kararlar hekimle birlikte verilir. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Türkiye’de geriatri, uzmanlık eğitiminin ardından alınan bir yan dal uzmanlığıdır. Geriatri polikliniği bulunmayan yerlerde aile hekiminiz ve iç hastalıkları uzmanınız bu değerlendirmenin önemli bir bölümünü yapabilir.

Görüşmeye nasıl hazırlanılır?

• Kullandığınız bütün ilaçları kutularıyla getirin: reçeteli ilaçlar, reçetesiz ağrı kesiciler, vitaminler, bitkisel ürünler, göz damlaları, kremler ve sprey ilaçlar.
• Önceki tahlil sonuçlarını, raporları ve hastane çıkış belgelerini yanınıza alın. e-Nabız kayıtlarınız da yararlıdır.
• Sizi iyi tanıyan bir yakınınızla gelin. Hafızayla ilgili bir sorun varsa yakınınızın gözlemleri özellikle önemlidir.
• Gözlüğünüzü ve işitme cihazınızı yanınızda bulundurun.
• Sormak istediklerinizi önceden yazın ve hayatınızı en çok zorlaştıran sorunu ilk sıraya koyun.

Ayrıntılı bir hazırlık listesi Geriatri Görüşmesine Hazırlanırken yazısındadır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Günlük yaşamınızı zorlaştıran yeni bir değişiklik fark ettiğinizde aile hekiminize, iç hastalıkları ya da geriatri polikliniğine başvurabilirsiniz. Birkaç hafta içinde ortaya çıkan unutkanlık, kilo kaybı, sık düşme ya da güçsüzlük beklemeden değerlendirilmelidir.