Beslenme ve ağız sağlığı

İleri yaşta beslenmenin amacı değişir. Orta yaşta çoğu kişi için öncelik fazla kiloyu önlemektir. İleri yaşta ise öncelik kası, kemiği ve gücü korumak, yetersiz beslenmenin ve susuz kalmanın önüne geçmektir.

Yetersiz beslenme ileri yaşta sık görülür ve çoğu zaman sessiz ilerler. Kişi az yediğini fark etmeyebilir; kilo kaybı kıyafetlerin bollaşmasıyla ya da güçsüzlükle anlaşılır.

İleri yaşta iştahsızlık neden olur?

Yaşla birlikte iştah azalabilir, tat ve koku alma zayıflayabilir, yemekler eskisi kadar lezzetli gelmeyebilir. Diş kaybı ya da uymayan bir protez çiğnemeyi zorlaştırır. Bazı ilaçlar ağız kuruluğu, bulantı ya da iştahsızlık yapar.

Sosyal ve ruhsal koşullar da beslenmeyi etkiler. Tek başına yaşamak, eşini kaybetmek, depresyon, alışveriş yapmakta ya da yemek hazırlamakta zorlanmak ve gelir sıkıntısı, bir kişinin ne kadar ve ne yediğini doğrudan belirler. İştahsızlığın nedenini ararken bunlar da sorulmalıdır.

İstemeden kilo kaybetmek neden olur?

Diyet yapmadan kilo vermek ileri yaşta her zaman değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Son altı ay içinde vücut ağırlığının yüzde 5’inden fazlasını kaybetmek önemli bir işarettir (GLIM ölçütlerine göre). 70 kilogram gelen bir kişi için bu, altı ayda 3,5 kilogramdan fazla kayıp demektir.

Ayda bir kez, aynı saatte ve benzer kıyafetle tartılmak bu değişikliği erken yakalamanın en kolay yoludur. Kilonuzu daha yakından izlemeniz gerekiyorsa sekiz hafta boyunca haftada iki ölçüm için bir çizelge: Kilo takip çizelgesi. Evde tartı yoksa kemerin, yüzüğün ya da takma dişin gevşemesi de ipucu verir.

Kilo kaybı yaş almanın kaçınılmaz bir sonucu değildir (NHS yetersiz beslenme bilgisi). Nedeni çoğu zaman tek değildir; hekim şunları araştırır (NHS kilo kaybı bilgisi; NHS: yetersiz beslenmenin nedenleri):

• Depresyon, yas, stres ve yalnız yaşamak
• Kötü durumdaki dişler, uymayan protez ve yutma güçlüğü
• İştahı kesen, bulantı ya da ishal yapan ilaçlar
• Tiroidin fazla çalışması ya da şeker hastalığı gibi hormon hastalıkları
• Kalp yetmezliği, KOAH gibi akciğer hastalıkları, karaciğer ve sindirim sistemi hastalıkları
• Kanser
• Demans: kişi yemek yemeyi unutabilir
• Alışveriş yapmayı ve yemek hazırlamayı zorlaştıran hareket kısıtlılığı, gelir sıkıntısı

Hekim sağlık durumunuzu sorar ve gerekirse tahlil ya da görüntüleme ister. Kilo kaybıyla birlikte başka belirtiler de varsa hekime beklemeden başvurun (NHS kilo kaybı bilgisi). Amaç, yetersiz beslenmenin nedenlerini bulup mümkün olduğunca ortadan kaldırmaktır (ESPEN önerisi).

Günlük protein ihtiyacı nasıl karşılanır?

Kas kaybını yavaşlatmak için yeterli protein gerekir. İleri yaşta günde vücut ağırlığının her kilogramı başına en az 1 gram protein önerilir (ESPEN önerisi); 70 kilogramlık bir kişi için bu, günde en az 70 gram demektir. Hastalık, ameliyat ya da yetersiz beslenme durumunda ihtiyaç daha yüksek olabilir.

Proteini tek öğünde toplamak yerine üç ana öğüne yaymak daha yararlıdır. Yumurta, süt, yoğurt, peynir, kuru baklagiller (mercimek, nohut, fasulye), balık, tavuk ve et iyi protein kaynaklarıdır.

Böbrek hastalığınız varsa ne kadar protein almanız gerektiğini hekiminiz belirler.

Kas kaybı nasıl anlaşılır ve önlenir?

Sandalyeden kalkmak, merdiven çıkmak ya da alışveriş poşeti taşımak zorlaşıyorsa kas gücünüz azalmış olabilir. Kas gücünün ve miktarının azaldığı sarkopeninin tanısı yalnız görünüşe ya da kiloya bakılarak konmaz. Hekim el kavrama gücünü, sandalyeden kalkmayı ve gerektiğinde kas miktarını değerlendirir (EWGSOP2 uzlaşısı). Yeterli proteinle birlikte düzenli kuvvet egzersizi kası korumaya yardım eder; örnek hareketler Evde Güç ve Denge Egzersizleri yazısındadır.

Protein tozu veya beslenme desteği gerekir mi?

Protein tozu herkese gerekli değildir. Önce öğünlerle ne kadar protein ve enerji aldığınız değerlendirilir. Yetersiz beslenme varsa yemeklerin zenginleştirilmesi, protein eklenmesi ya da ağızdan beslenme destek ürünleri düşünülebilir; uygun seçeneği hekim ve diyetisyen belirler (ESPEN önerisi). Beslenme destek ürünleri yalnız protein içeren tozlarla aynı değildir; enerji ve başka besin öğeleri de sağlar. Yararları en az bir ay düzenli kullanımla değerlendirilir. Önerilen ürünün tadını ya da kıvamını sevmediyseniz hekiminize söyleyin; farklı seçenekler vardır.

Günde ne kadar su ve sıvı içilmeli?

Yaş ilerledikçe susama hissi zayıflar; kişi vücudu suya ihtiyaç duyduğunda bile susamayabilir. Gece tuvalete kalkmamak ya da idrar kaçırmamak için sıvıyı bilinçli olarak kısmak da sık görülür. Susuz kalmak baş dönmesine, kabızlığa, idrar yolu enfeksiyonuna, böbrek sorunlarına ve kafa karışıklığına yol açabilir.

Özel bir hastalık farklı bir yaklaşım gerektirmiyorsa ileri yaştaki kadınların günde en az 1,6 litre, erkeklerin en az 2 litre sıvı içmesi önerilir (ESPEN önerisi). Kalp yetmezliği ya da ileri böbrek hastalığı gibi durumlarda sıvı kısıtlanması gerekebilir; bu durumda miktarı hekiminiz belirler.

Su dışında ayran, süt, açık çay, bitki çayları ve çorba da sıvı ihtiyacına katkıda bulunur. Suyu gözünüzün önünde tutmak, her öğünde ve ilaç alırken bir bardak içmek ve sıvının çoğunu akşamdan önce almak işe yarar.

Susuz kalındığı nasıl anlaşılır?

Ağız kuruluğu, idrarın rengi ya da derinin esnekliği gibi basit işaretler ileri yaşta susuz kalmayı güvenilir biçimde göstermez (ESPEN önerisi). Bu yüzden gün içinde ne kadar içildiğini izlemek daha yararlıdır; susuz kalmadan şüphelenildiğinde hekim kan tahliliyle değerlendirir.

Kemikler için kalsiyum ve D vitamini

Süt, yoğurt, peynir ve ayran kalsiyumun başlıca kaynaklarıdır. D vitamini ise büyük ölçüde güneş ışığıyla deride yapılır; ileri yaşta derinin bu yeteneği azalır ve evden az çıkan kişilerde eksiklik sık görülür.

D vitamini düzeyinizin ölçülüp ölçülmemesine ve takviye gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir. Takviyelerin ne zaman yararlı olduğu Vitamin ve Besin Takviyeleri yazısında anlatılıyor. Kalsiyum ve D vitamini tabletlerini kendi başınıza yüksek dozda kullanmayın; kalsiyum tabletleri kabızlık yapabilir ve bazı ilaçların emilimini etkileyebilir.

Tuz ve işlenmiş gıdalar

Yetişkinler için günde 5 gramdan az tuz önerilir (DSÖ önerisi); bu yaklaşık bir çay kaşığıdır. Tuz yalnızca tuzluktan gelmez; ekmek, peynir, zeytin, turşu, salça, hazır çorba ve şarküteri ürünleri de önemli tuz kaynaklarıdır.

İleri yaşta tuz kısıtlaması yemeğin tadını ve iştahı da etkileyebilir. Tuz yerine limon, sarımsak, soğan, nane, kekik ve baharatlarla lezzet vermek hem tuzu azaltır hem yemeği yenir kılar. Bazı ilaçlar kullanan kişilerde kan tuzu (sodyum) fazla düşebileceği için ne kadar kısıtlama yapılacağını hekiminize danışın.

Çiğneme ve yutma

Protezin düzgün oturması ve ağız sağlığı beslenmenin ön koşuludur. Uymayan bir protez yüzünden kişi farkında olmadan et, çiğ sebze ve meyve gibi besinlerden uzaklaşabilir. Diş hekimi kontrolü, protez kullananlar dahil düzenli yapılmalıdır.

Yemek sırasında sık öksürme ya da boğulma hissi, yutkunduktan sonra sesin ıslak ya da hırıltılı çıkması, lokmanın boğazda takılması ve tekrarlayan zatürre yutma güçlüğünün işaretleri olabilir. Bu belirtiler hekim tarafından değerlendirilmelidir; yemeğin kıvamının kendi başınıza değiştirilmesi yeterli olmayabilir. Ayrıntılar Yutma Güçlüğü yazısındadır.

İştah azaldığında

İştah azaldığında gerçekte ne kadar yenildiğini görmek için birkaç gün beslenme günlüğü tutup hekiminize götürebilirsiniz.

• Üç büyük öğün yerine gün içine yayılmış küçük ve sık öğünler deneyin; öğün aralarına yoğurt, sütlaç gibi kolay hazırlanan ara öğünler ekleyin (NHS önerisi).
• Az yenen öğünleri besleyici kılın: yoğurda ceviz ya da fındık, çorbaya yumurta ya da peynir eklemek, çorbayı sütle hazırlamak gibi. Besinleri bu yolla zenginleştirmek önerilir (ESPEN önerisi).
• Yemekten hemen önce çok sıvı içmek mideyi doldurur. Sütlü içecekleri öğün aralarında için (NHS önerisi).
• Mümkün olduğunda yemeği başkalarıyla birlikte yiyin. Yalnız yaşayan kişiler için komşuyla, aileyle ya da bir toplulukta yenen yemekler iştahı açar.
• Hareket etmek ve kuvvet egzersizleri iştahı da açabilir (NHS önerisi).
• Yemek hazırlamak zorlaşmışsa dondurulmuş sebze, hazır baklagiller ve kolay hazırlanan besleyici seçenekler yardımcı olur.
• Uzun yıllardır sürdürülen katı diyetler ileri yaşta gereğinden kısıtlayıcı hale gelmiş olabilir. Yemeği kısıtlayan diyetler ileri yaşta zararlı olabilir; şeker hastalarında da katı diyetlerden kaçınılması önerilir (ESPEN önerisi). Bunları kendi başınıza bırakmadan önce hekiminizle gözden geçirin.

İştah açıcı ilaçlar

İştah açtığı bilinen bazı ilaçların ileri yaşta yararı sınırlı, riskleri ise önemlidir. Megestrol kiloyu çok az artırır; pıhtı riskini ve muhtemelen ölüm riskini yükseltir. Siproheptadin gibi eski tip alerji ilaçları kafa karışıklığı, ağız kuruluğu ve kabızlık yapabilir. Bu ilaçlar ileri yaşta kaçınılması önerilen ilaçlar arasındadır (AGS Beers ölçütleri).

İştahsızlıkta önce nedeni araştırılır. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Yakınınız yemek yemiyorsa nasıl yardımcı olabilirsiniz?

Bakım verdiğiniz kişi yemek yemiyorsa şunlara dikkat edin:

• Nedeni düşünün. Ağızda yara, diş ağrısı ya da uymayan protez, kabızlık, bulantı, yeni başlanan bir ilaç, bir enfeksiyon ya da üzüntü iştahı kesebilir. Bunları hekime söyleyin.
• Yemek saatinde yanında olun. Kendi başına yemekte zorlanan kişiye sofrayı hazırlamak, kapları açmak, rahat oturmasını sağlamak ve yemesi için cesaretlendirmek gibi yardımlar yediği miktarı artırır (ESPEN önerisi).
• Elle yenebilen yiyecekler deneyin. Çatal kaşık kullanmakta zorlanan ya da sofrada uzun oturamayan kişide köfte, peynir dilimi, haşlanmış sebze parçaları gibi elle yenebilen küçük yiyecekler ve ara öğünler yemeyi kolaylaştırır (ESPEN önerisi).
• Ne kadar yediğini izleyin. Birkaç gün beslenme günlüğü tutmak ve düzenli tartmak hekimin işini kolaylaştırır.
• Yutmayı izleyin. Yemek sırasında öksürme, boğulma ya da sesin ıslak çıkması yutma güçlüğünün işareti olabilir; ayrıntılar Yutma Güçlüğü yazısındadır.

Demansta kişi yemek yemeyi unutabilir; yemek saatlerinde hatırlatmak ve birlikte yemek bu yüzden daha da önemlidir. Ağır bir hastalığın son döneminde ise iştahın azalması hastalığın seyrinin bir parçası olabilir. Bu dönemde tüple beslenme yerine, kişiye canının istediğini istediği kadar sunmak önerilir (ESPEN önerisi). Ayrıntılar Alzheimer Evreleri ve Yaşamın Son Günleri yazılarındadır.

Kilo vermek gerekiyorsa

İleri yaşta kilo vermek gerekiyorsa bu yalnızca yemeği azaltarak yapılmamalıdır. Hızlı ve egzersizsiz kilo kaybında yağla birlikte kas ve kemik de kaybedilir; bu da güçsüzlük ve düşme riskini artırabilir. Kilo verme planı yeterli protein ve kuvvet egzersiziyle birlikte, hekim ya da diyetisyen gözetiminde yapılmalıdır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• İstemeden kilo veriyorsanız ya da iştahınız birkaç haftadır belirgin biçimde azaldıysa
• Yutkunurken öksürüyor, boğuluyor ya da lokmanın takıldığını hissediyorsanız
• Çiğnemekte zorlanıyor ya da protezinizle yiyemiyorsanız
• Az içtiğinden ya da susuz kaldığından şüpheleniyorsanız
• Kalp, böbrek ya da şeker hastalığınız varken ne yiyip içeceğinizden emin değilseniz