Bakım verenler için rehber

Bakım vermek çoğu zaman planlanmadan başlar. Bir hastane yatışı, bir düşme ya da bir tanı, bir anda annenizin, babanızın ya da eşinizin sağlığından sorumlu hale gelmenize yol açabilir. Türkiye’de ileri yaştaki kişilerin bakımını büyük ölçüde aileler üstlenir.

Bakım verenin işi üç başlıkta toplanır: yakınının sağlığını takip etmek, evde güvenliği sağlamak ve bu süreçte kendi sağlığını korumak. Üçüncüsü çoğu zaman unutulur.

Bakım ihtiyacını tanımlamak

İlk adım, yakınınızın neleri kendi başına yapabildiğini ve nerede desteğe ihtiyaç duyduğunu açıkça görmektir. Hekimler bunu iki grupta değerlendirir:

• Temel günlük işler — Yıkanma, giyinme, yemek yeme, tuvalete gitme, yataktan ya da sandalyeden kalkma, ev içinde yürüme
• Evi ve hayatı yönetme işleri — İlaçları düzenleme, alışveriş, yemek hazırlama, para ve fatura işleri, telefon kullanma, ulaşım

Çoğu kişi önce ikinci gruptaki işlerde zorlanmaya başlar. Yardımı yalnızca gerçekten zorlanılan işlere vermek, yakınınızın yapabildiklerini sürdürmesini ve kendine güvenini korumasını sağlar. Onun yerine her şeyi yapmak, kısa vadede kolay görünse de yeteneklerin daha hızlı kaybedilmesine yol açabilir.

Sağlık takibini düzenlemek

Bir dosya ya da defter oluşturun ve içine şunları koyun:

• Tanılar ve geçirilmiş ameliyatlar
• Güncel ilaç listesi ve ilaç alerjileri
• Takip eden hekimlerin adları, bölümleri ve randevu tarihleri
• Son tahlil sonuçları ve hastane çıkış belgeleri
• Acil durumda aranacak kişiler

Bu dosya için yazdırılabilir bir ilaç listesi ve görüşmeye hazırlık formu kullanılabilir.

Hekim görüşmesinden önce sormak istediklerinizi yazın ve son görüşmeden bu yana neyin değiştiğini not edin: kilo, iştah, uyku, düşme, davranış. Görüşmeye yakınınızla birlikte katılın, ama sorular ona sorulduğunda cevap vermesine fırsat tanıyın. Yakınınız izin verirse e-Nabız kayıtlarına erişmek de takibi kolaylaştırır; bunun için paylaşım ayarları e-Nabız’ı Kullanmak yazısında anlatılıyor.

İlaçları yönetmek

Haftalık, bölmeli bir ilaç kutusu kullanın ve kutuyu belli bir günde siz doldurun. Bazı ilaçlar kendi ambalajında saklanmalıdır; hangilerinin kutuya konabileceğini eczacınıza sorun. Farklı hekimlerin yazdığı bütün ilaçları yılda en az bir kez ve her hastane yatışından sonra bir hekimle birlikte gözden geçirin.

Hekime danışmadan yakınınıza yeni bir ilaç vermeyin, kullandığı ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin. Yakınınız ilaçlarını reddediyorsa, yutmakta zorlanıyorsa ya da bir ilaçtan sonra davranışı değiştiyse bunu hekime bildirin; tabletleri kendi başınıza ezmeyin, çünkü bazı ilaçlar ezildiğinde etkisi değişir.

Yatağa bağımlı bir kişinin günlük bakımı nasıl yapılır?

Günlük bakımı kişiye özel, yazılı bir planla düzenleyin. Pozisyon değiştirme, temizlik ve hareket ettirme konusunda hemşireden ya da evde sağlık ekibinden uygulamalı eğitim isteyin. Yakınınızın kendi yapabildiği işlere katılmasına fırsat verin.

• Cilt ve pozisyon — Cildi kontrol edin, temiz ve kuru tutun. Kendi dönemeyen kişinin pozisyonunu sağlık ekibinin belirlediği aralıklarla değiştirin; uygun yatak kullanılsa da pozisyon değişikliği sürer (NICE bası yarası önerisi). Ayrıntılar Bası Yarasını Önlemek yazısındadır.
• Ağız bakımı — Doğal dişleri günde en az iki kez fırçalayın; protezi her gün temizleyin ve gece çıkarın (NICE ağız bakımı önerisi). Yardım ederken dikkat edilecekler Ağız, Diş ve Protez Bakımı yazısındadır.
• Yeme, içme ve tuvalet — Ne kadar yediğini ve içtiğini, idrar ve dışkılama düzenindeki değişiklikleri takip edin. Yemek sırasında öksürme ya da yutmakta zorlanma varsa hekime bildirin (NICE beslenme desteği önerisi). Yutma Güçlüğü ve Kabızlık yazıları yol gösterebilir.

İlaç saatlerini, bakım işlerini ve bunları kimin yapacağını haftalık bakım iş listesine yazabilirsiniz.

Evde güvenlik

• Düşmeleri önlemek için aydınlatma, zemin ve banyo düzenlemelerini yapın (Düşmelerden Korunma rehberine bakın).
• Hafıza sorunu olan bir yakınınız varsa ocak, tüp gaz, kesici aletler, ilaçlar ve temizlik malzemeleri için güvenli düzenlemeler yapın.
• Kaybolma riski varsa üzerinde adının ve sizin telefon numaranızın yazılı olduğu bir kart ya da bileklik taşısın; güncel bir fotoğrafını hazır bulundurun.
• Yalnız kalan bir yakınınız için her gün belli saatlerde arama alışkanlığı ya da acil çağrı cihazı düşünülebilir.

Demansla yaşayan bir yakınla iletişim

• Kısa ve sade cümleler kurun; her seferinde tek bir şey sorun ya da isteyin.
• Göz hizasında, sakin bir sesle konuşun; arka plandaki televizyon ya da radyo sesini kısın.
• “Hatırlamıyor musun?” gibi sınayan sorular yerine bilgiyi doğrudan verin.
• Yanlış bir şey söylediğinde tartışmak ya da düzeltmekte ısrar etmek yerine duygusuna eşlik edin ve konuyu yumuşakça değiştirin.
• Huzursuzluk ya da saldırganlık çoğu zaman bir ihtiyacın işaretidir: ağrı, açlık, tuvalet ihtiyacı, yorgunluk, üşüme ya da aşırı uyaran. Önce bu nedenleri arayın.
• Günlük düzeni olabildiğince sabit tutun; aynı saatlerde yemek, yürüyüş ve uyku kaygıyı azaltır.
• Huzursuzluk, öfke ve gece uyanmalarıyla baş etmenin yolları Demansta Davranış Değişiklikleri yazısındadır.

Resmi destekler

• Evde sağlık hizmeti — Sağlık Bakanlığı, evden çıkamayan hastalara evde muayene, tahlil ve bakım hizmeti sunar. Başvuru 444 38 33 numaralı Evde Sağlık Hizmetleri hattından ya da aile hekimi aracılığıyla yapılabilir.
• Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı — İleri yaştaki ve engelli bireylere yönelik bakım ve sosyal destek hizmetleri sunar. Hangi desteğin hangi koşullarda verildiği değişebildiği için güncel bilgiyi il müdürlüklerinden ya da bakanlığın resmi kanallarından alın. Evde Bakım Yardımı, 65 yaş aylığı ve sağlık kurulu raporu gibi başvurular Haklar ve Başvurular Rehberi sayfasında anlatılıyor.
• Belediyeler — Birçok belediyenin evde bakım, temizlik, sıcak yemek ve ulaşım hizmetleri vardır; kapsam belediyeden belediyeye değişir.
• Dernekler — Alzheimer ve Parkinson gibi hastalıklar için kurulmuş hasta ve hasta yakını dernekleri bilgi ve destek grubu imkânı sunabilir.

Kendinize bakmak

Bakım vermek bedenen ve ruhen yorucudur. Uykusuzluk, sürekli yorgunluk, sabırsızlık, kendi sağlık kontrollerinizi ertelemek, arkadaşlarınızdan uzaklaşmak ve suçluluk duygusu tükenmenin işaretleri olabilir. Bakım verenlerde depresyon ve kaygı sık görülür.

Bakımı aile içinde paylaştırın; kimin hangi günlerde ve hangi işlerde sorumluluk alacağını açıkça konuşun. Düzenli olarak kendinize ait bir zaman ayırın, kendi hekim kontrollerinizi aksatmayın ve bakım verenlerin bir araya geldiği destek gruplarını değerlendirin. Kendinizi çaresiz ya da tükenmiş hissediyorsanız kendi hekiminizle konuşun. Ayrıntılar Bakım Verirken Kendinize de Yer Açın yazısındadır.

İleriyi planlamak

• Taburculuktan sonraki ilk haftalar için yapılacaklar Hastaneden Eve Dönüş yazısındadır.
• Hastane yatışı gerekirse hazır olsun diye bir çanta hazırlayın: ilaç listesi, kimlik, gözlük, işitme cihazı, takma diş kabı ve birkaç tanıdık eşya.
• Yakınınız karar verebilirken ileride nasıl bir bakım istediğini, ağır bir hastalıkta hastane ve yoğun bakım tedavisi hakkındaki düşüncelerini ve kimin onun adına konuşmasını istediğini konuşun.
• Ağır ve ilerleyici bir hastalıkta yakınınızın yaşam kalitesini koruyan destekler Palyatif Bakım yazısındadır.
• Vekâlet, kişinin karar verebildiği dönemde verilmelidir; vekâlet ile vasilik arasındaki fark Vekâlet ve Vasilik yazısında anlatılıyor. Mal varlığıyla ilgili konularda bir hukukçudan bilgi alın.
• Evde bakım yetmez hale geldiğinde seçenekler Huzurevi ve Bakımevi Kararı yazısında anlatılıyor.

Hemen yardım gerektiren durumlar

İleri yaştaki bir kişinin ihmal edildiğinden, fiziksel, sözlü ya da maddi istismara uğradığından şüpheleniyorsanız Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın 7/24 hizmet veren ALO 183 hattını arayabilirsiniz; acil tehlike varsa 112’yi arayın. İstismarın türleri ve işaretleri İleri Yaşta İstismar ve İhmal yazısındadır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Yakınınızda iştah ya da kilo kaybı, yeni başlayan idrar kaçırma, düşmeler, uyku düzeninde değişiklik, unutkanlıkta hızlanma, davranış değişikliği ya da bası yarası (yatak yarası) belirtisi olan kızarıklık fark ederseniz hekime başvurun. Bası yarasını önlemenin yolları Bası Yarasını Önlemek yazısındadır. Bakım yükünüz taşıyamayacağınız bir noktaya geldiyse, bunu da hekime söyleyin; bakım planı ve destek seçenekleri birlikte gözden geçirilebilir.