Düşmelerden korunma

Düşmeler, dünyada kaza sonucu yaralanmaya bağlı ölümlerin ikinci en sık nedenidir; ölümle sonuçlanan düşmeleri en çok 60 yaş üstündeki kişiler yaşar (DSÖ verisi). Düşme; kalça kırığına, uzun süreli hareketsizliğe ve bağımsızlığın kaybına yol açabilir.

Buna karşın çoğu düşmenin arkasında fark edilebilen ve değiştirilebilen nedenler vardır. Bu nedenler bulunup ele alındığında düşme riski azalır.

İleri yaşta neden sık düşülür?

Düşme nadiren tek bir nedene bağlıdır. Genellikle birkaç etken aynı anda bulunur:

• Bacak kaslarında güçsüzlük ve denge bozukluğu
• Uyku ilaçları, sakinleştiriciler, bazı antidepresanlar ve tansiyon ilaçları gibi baş dönmesi ya da dalgınlık yapabilen ilaçlar
• Ayağa kalkınca tansiyonun düşmesi
• Görme sorunları ve yanlış gözlük
• Ayak ağrısı, uygun olmayan ayakkabı ya da terlik
• Gece sık tuvalete kalkma ve tuvalete yetişme telaşı
• Demans, Parkinson hastalığı, inme geçirmiş olmak ya da eklem hastalıkları
• Evde kötü aydınlatma, kaygan zemin, halı kenarları ve kablolar
• Alkol

Bu etkenlerin her biri tek başına küçük görünebilir; bir araya geldiklerinde risk belirgin biçimde artar.

Düşme korkusu

Bir kez düşen kişi yeniden düşmekten korkabilir. Bu korku anlaşılırdır, ama kişi korktuğu için daha az hareket ederse kasları zayıflar, dengesi bozulur ve düşme riski daha da artar.

Düşme korkusu konuşulması ve ele alınması gereken bir sorundur. Güç ve denge çalışmaları, evde yapılan düzenlemeler ve yardım çağırabilme güvencesi, korkunun azalmasına ve kişinin yeniden hareket etmesine yardım eder.

Düşmeleri önlemek için hangi egzersizler yapılmalı?

Düşmeleri önlemenin en etkili yolu egzersizdir. Dengeyi ve günlük hareketleri güçlendiren egzersizler, evinde yaşayan ileri yaştaki kişilerde düşme sayısını yaklaşık dörtte bir azaltır (Cochrane derlemesi).

Etkili programlar dengeyi zorlayan hareketleri bacak kaslarını güçlendiren çalışmalarla birleştirir; haftada en az üç gün yapılır ve aylarca sürdürülür. Tai chi de yararı gösterilmiş yöntemlerden biridir. Tek başına yürüyüş yararlı bir hareket olsa da düşmeleri önlemek için yeterli değildir.

Dengeniz zayıfsa çalışmaları bir fizyoterapistin gözetiminde başlatmak en güvenli yoldur. Evde yapılan denge egzersizleri her zaman sağlam bir tezgâhın ya da duvara dayalı, kaymayan bir sandalyenin yanında yapılmalıdır. Evde yapılabilecek hareketler Evde Güç ve Denge Egzersizleri yazısında adım adım anlatılıyor.

Evinizi güvenli hale getirin

• Aydınlatma — Koridorda, merdivende ve yatak odasından tuvalete giden yolda gece lambası kullanın. Işık düğmesine yataktan kalkmadan ulaşılabilmeli.
• Zemin — Kayan halıları kaldırın ya da altına kaydırmaz bant koyun. Yerde kablo, gazete ve eşya bırakmayın.
• Banyo — Küvet ya da duş alanına kaydırmaz paspas koyun; klozetin ve duşun yanına tutunma barı taktırın. Oturarak duş almak için duş taburesi kullanılabilir.
• Merdiven — Her iki yanda sağlam tırabzan olmalı; basamak kenarları görünür olmalı.
• Mutfak ve dolaplar — Sık kullandığınız eşyaları bel ile göz hizası arasına yerleştirin. Sandalyeye ya da tabureye çıkmayın.
• Ayakkabı — Evde de arkası kapalı, kaymayan tabanlı, ayağı saran ayakkabı giyin. Arkası açık terlik ve çorapla yürümek düşme riskini artırır.
• Telefon — Telefonunuz her zaman yanınızda, yerden de ulaşabileceğiniz bir yerde olsun.

Karbonmonoksit, yangın, aşırı sıcak ve deprem hazırlığı gibi diğer ev güvenliği konuları Evde Güvenli Yaşam İçin Bir Rehber yazısındadır. Bu önlemlerin hepsini evde tek tek işaretlemek için: Evde güvenlik kontrol listesi.

İlaçlar, gözler, ayaklar ve tansiyon

Düşme riskini artıran ilaçların gözden geçirilmesi, düşmeleri önlemenin temel adımlarından biridir (NICE önerisi). Düştüyseniz ya da sık başınız dönüyorsa, kullandığınız bütün ilaçları hekiminize gösterin. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin. Bazı ilaçların aniden bırakılması tehlikelidir.

Gözlerinizi düzenli olarak muayene ettirin; katarakt ameliyatı gereken kişilerde ameliyat düşme riskini azaltabilir. Göz sağlığıyla ilgili ayrıntılar Katarakt ve İleri Yaşta Göz Sağlığı yazısındadır. Uzak ve yakın için tek camda birleşik gözlük kullanıyorsanız, merdivende ve kaldırımda aşağı bakarken dikkatli olun. Ayak ağrısı, nasır ve tırnak sorunları için tedavi alın.

Ayağa kalktığınızda başınız dönüyorsa, kalkarken acele etmeyin: önce yatakta oturun, ayaklarınızı yere sarkıtıp birkaç kez hareket ettirin, sonra bir yere tutunarak kalkın. Bu belirtiyi hekiminize de söyleyin; tansiyonunuzun hem oturarak hem ayakta ölçülmesi gerekebilir. Nedenleri ve evde tansiyonla nasıl anlaşılacağı Ayağa Kalkınca Baş Dönmesi yazısındadır.

Düşerseniz yerden nasıl kalkılır?

Düştüğünüzde önce birkaç dakika olduğunuz yerde kalıp sakinleşin ve vücudunuzu yoklayın. Bir yeriniz çok ağrıyorsa, bacağınızın üzerine basamıyorsanız ya da başınızı çarptıysanız kalkmaya çalışmayın, yardım çağırın.

Yaralanmadıysanız şu sırayı izleyin:

• Yan dönün ve dizlerinizin üzerine gelin.
• Emekleyerek sağlam bir sandalyeye, koltuğa ya da yatağa gidin.
• İki elinizi oturma yerine koyun ve güçlü bacağınızı öne alarak bir ayağınızı yere basın.
• Kendinizi yukarı itip dönün ve oturun. Kalkmadan önce bir süre dinlenin.

Kalkamıyorsanız telefonla, seslenerek ya da duvara ve yere vurarak yardım çağırın. Beklerken üşümemek için yakınınızdaki bir örtüyü üzerinize çekin ve mümkünse ara ara pozisyon değiştirin. Yalnız yaşıyorsanız düşme anında yardım çağırmanızı sağlayan bir acil çağrı cihazı ya da her gün belli bir saatte bir yakınınızla haberleşme alışkanlığı güvence sağlar.

Her düşmeyi hekiminize söyleyin

Yaralanmayla sonuçlanmasa bile her düşme bir uyarıdır ve hekiminize söylenmelidir. Son bir yılda düşmüş, dengesinden şikâyet eden ya da düşmekten korkan kişilerde, düşmeye yol açan etkenleri tek tek araştıran kapsamlı bir düşme değerlendirmesi önerilir.

Hekiminiz düşmelerinizin ayrıntılarını soracaktır. Bu yüzden her düşmeyi, küçük olsa bile, not edin: ne zaman ve nerede düştüğünüzü, o sırada ne yaptığınızı, öncesinde başınızın dönüp dönmediğini, bayılıp bayılmadığınızı, kendi başınıza kalkabildiğinizi ve yaralanıp yaralanmadığınızı. Düşmeyle birlikte bilinç kaybı, düştükten sonra kendi başına kalkamamak, tedavi gerektiren bir yaralanma ya da son bir yılda iki ya da daha fazla düşme varsa kapsamlı bir değerlendirme gerekir (NICE önerisi). Yazdırıp kullanabileceğiniz bir sayfa: Düşme günlüğü.

Bu değerlendirmede yürüme ve denge testleri, ilaç gözden geçirmesi, tansiyon ölçümü, görme, ayak, kalp ritmi ve hafıza kontrolü yapılabilir. Hafif bir düşmeyle kırık geçiren kişilerde kemik erimesi de araştırılmalıdır. Ayrıntılar Kemik Erimesi yazısındadır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Son bir yılda bir ya da daha fazla kez düştüyseniz
• Yürürken dengeniz bozuluyor ya da bir yere tutunma ihtiyacı duyuyorsanız
• Düşmekten korktuğunuz için dışarı çıkmayı ya da hareket etmeyi azalttıysanız
• Ayağa kalkınca sık baş dönmesi yaşıyorsanız

Kan sulandırıcı kullanan bir kişi başını çarptıysa, kendini iyi hissetse bile aynı gün acil değerlendirme gerekir.