Hafıza ve demans

Unutkanlığın her türü demans değildir. Yaşla birlikte bir ismi hatırlamak ya da yeni bir şeyi öğrenmek daha uzun sürebilir ve bu çoğu zaman normaldir. Öte yandan günlük hayatı etkilemeye başlayan bir unutkanlık değerlendirilmelidir.

Erken değerlendirme; tedavi edilebilen bir nedeni bulmayı, kişinin kendi geleceği hakkında karar verebildiği dönemde plan yapmayı ve ailenin hazırlıklı olmasını sağlar.

Unutkanlık ne zaman araştırılmalı?

Yaşla birlikte sık görülen ve genellikle normal kabul edilen değişiklikler:

• Bir ismi ya da kelimeyi o an hatırlayamamak, ama sonradan hatırlamak
• Gözlüğü ya da anahtarı nereye koyduğunu arada bir unutmak, ama izini sürüp bulmak
• Yeni bir cihazı ya da bilgiyi öğrenmenin daha uzun sürmesi
• Aynı anda birkaç işi birden yürütmekte eskisinden çok zorlanmak

Değerlendirilmesi gereken değişiklikler:

• Aynı soruyu kısa aralıklarla tekrar tekrar sormak
• Yakın zamanda olan önemli olayları tümüyle unutmak
• Bildiği bir yolda kaybolmak
• Fatura ödeme, ilaçları düzenleme, yemek yapma gibi alışık olduğu işlerde zorlanmak
• Sohbeti izleyememek ya da kelime bulmakta belirgin güçlük çekmek
• Kişilikte, davranışta ya da ruh halinde değişiklik; yersiz şüphecilik
• Para konusunda alışılmadık kararlar vermek ya da dolandırıcılığa kolayca kanmak

Bu değişiklikleri çoğu zaman önce yakınlar fark eder. Kişinin kendisi sorunu kabul etmese bile yakınlarının gözlemi hekim için önemli bir bilgidir.

Demans nedir?

Demans tek bir hastalığın adı değildir. Hafıza, dil, dikkat, yön bulma ve muhakeme gibi düşünme becerilerindeki kaybın kişinin günlük yaşamını bağımsız sürdürmesini engelleyecek düzeye ulaşmasıdır. 2021’de dünyada 57 milyon kişi demansla yaşıyordu (DSÖ verisi).

Demansın en sık nedeni Alzheimer hastalığıdır ve vakaların yüzde 60–70’inde rol oynayabilir. Beyin damarlarındaki hastalığa bağlı (vasküler) demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans diğer türlerdir; bir kişide birden fazla neden birlikte bulunabilir. Türü bilmek önemlidir, çünkü tedavi ve dikkat edilmesi gereken ilaçlar türe göre değişir.

Hafif bilişsel bozukluk

Hafif bilişsel bozuklukta hafıza ya da düşünme becerilerindeki azalma kişinin ya da yakınlarının fark edeceği ve testlerde gösterilebilecek düzeydedir, ama kişi günlük işlerini hâlâ bağımsız yapabilir.

Hafif bilişsel bozukluğu olan kişilerin bir kısmında zamanla demans gelişir; bir kısmında durum yıllarca değişmez ya da düzelir. Bu yüzden düzenli izlem önerilir ve aşağıda sayılan risk etkenleri bu dönemde de ele alınmalıdır.

Tedavi edilebilen nedenler

Bazı durumlar demansa benzeyen bir tablo yaratabilir ya da var olan bir demansı ağırlaştırabilir:

• Depresyon
• İlaç yan etkileri; özellikle uyku ilaçları, sakinleştiriciler ve antikolinerjik etkili ilaçlar
• B12 vitamini eksikliği ve tiroid bozuklukları
• İşitme ve görme kaybı
• Uyku apnesi (uykuda horlama ve nefes durması)
• Alkol kullanımı
• Normal basınçlı hidrosefali: yürüme bozukluğu, idrar kaçırma ve unutkanlığın birlikte görüldüğü, beyin sıvısı birikimine bağlı bir durum

Bu durumlar tedavi edildiğinde düşünme becerileri düzelebilir ya da daha az etkilenir. Bu yüzden araştırılmaları unutkanlık değerlendirmesinin temel parçasıdır.

Deliryum: ani başlayan karışıklık

Deliryum, saatler ya da günler içinde başlayan, gün içinde iniş çıkış gösteren bir kafa karışıklığıdır. Kişinin dikkati dağılır, konuşması anlamsızlaşabilir, geceyle gündüzü karıştırabilir, huzursuz olabilir ya da tam tersine aşırı uykulu ve içine kapanık görünebilir.

Deliryum demanstan farklıdır: aylar ve yıllar içinde değil, hızla gelişir. Enfeksiyon, ilaçlar, susuz kalma, kabızlık, idrar yapamama, ağrı, ameliyat ve hastaneye yatış tetikleyebilir. Demansı olan kişilerde deliryum daha sık görülür.

Deliryum acil tıbbi değerlendirme gerektirir. Bir yakınınızda böyle bir değişiklik fark ederseniz aynı gün hekime başvurun. Hastanede yatan bir yakınınızın alışık olduğu eşyalarını, gözlüğünü ve işitme cihazını yanında bulundurmak ve ona gün ve saati hatırlatmak deliryumu önlemeye yardım eder. Ayrıntılar Deliryum yazısındadır.

Demans riskini azaltmak

Demans riskini artıran ve yaşam boyunca değiştirilebilen etkenler şunlardır (Lancet Demans Komisyonu raporuna göre):

• Düşük eğitim düzeyi
• İşitme kaybı
• Tedavi edilmeyen görme kaybı
• Yüksek tansiyon
• Yüksek LDL kolesterol
• Diyabet
• Obezite
• Sigara
• Fazla alkol
• Hareketsizlik
• Depresyon
• Sosyal yalıtılmışlık
• Kafa travması
• Hava kirliliği

Bu etkenlerle ilgilenmeye ileri yaşta başlamak için de geç değildir. İşitme kaybı varsa işitme cihazı kullanmak, görme sorunlarını tedavi ettirmek, tansiyonu ve şekeri kontrol altında tutmak, düzenli hareket etmek, sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak, depresyonu tedavi ettirmek ve sosyal hayatı sürdürmek bu etkenlerin ileri yaşta da ele alınabilen kısmıdır. Başa gelen darbeleri önlemek için düşmelerden korunmak da buna dahildir.

Unutkanlık için hangi doktora gidilir?

Unutkanlık değerlendirmesi aile hekimi, geriatri, nöroloji ya da psikiyatri polikliniğinde başlayabilir. Hekim önce kişiyi ve onu iyi tanıyan bir yakınını dinler: değişiklikler ne zaman ve nasıl başladı, hangi işler zorlaşmaya başladı?

Ardından kısa düşünme testleri, fizik muayene, ilaç gözden geçirmesi ve B12 vitamini, tiroid gibi kan tahlilleri yapılır; gerekirse beyin görüntülemesi istenir. Tek bir test ya da internette yapılan bir tarama tanı koymaz. Kan testleri ve yeni görüntüleme yöntemleri hızla gelişmektedir; hangi kişide yararlı olduklarına uzman hekim karar verir. Alzheimer tanısında kullanılan kan testi (plazma fosforile tau), beyin MR, FDG ve amiloid PET ve APOE genetiği Alzheimer Tanısı yazısında halk diliyle anlatılıyor.

Tanıdan sonra

Birçok kişi tanıdan sonra yıllarca, desteklerle birlikte, anlamlı bir hayat sürdürür. Hareket etmek, sosyal ilişkileri ve sevdiği etkinlikleri sürdürmek bu dönemde de önemlidir. Alzheimer’ın hafif, orta ve ileri evrede nasıl seyrettiği ve her evrede yapılabilecekler Alzheimer Evreleri yazısında anlatılıyor. Hastalığın ilerleyen döneminde görülebilen davranış değişiklikleri Demansta Davranış Değişiklikleri yazısında ele alınıyor.

Alzheimer hastalığında kullanılan bazı ilaçlar belirtileri bir süre hafifletebilir, ama hastalığın ilerleyişini durdurmaz. Erken evre Alzheimer hastalığı için bazı ülkelerde kullanılmaya başlanan yeni ilaçlar ise sınırlı etkili, yalnızca belirli hastalara uygun ve yakın izlem gerektiren tedavilerdir. Bir tedavinin kişiye uygun olup olmadığına uzman hekim karar verir. İlaçlar, yeni tedaviler ve ilaç dışı destekler Alzheimer Tedavisi yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

Tanıdan sonra ele alınması gereken konular:

• Araç kullanmanın güvenli olup olmadığı (İleri Yaşta Araç Kullanma)
• Ocak, tüp gaz ve elektrikli aletlerin güvenli kullanımı
• İlaçların düzenli ve doğru alınması
• Kaybolma riskine karşı üzerinde ad ve iletişim bilgisi taşımak
• Kişinin karar verebildiği dönemde hukuki ve mali düzenlemeleri yapmak ve gelecekteki bakım tercihlerini konuşmak
• Bakım veren yakınların da destek alması

Ne zaman hekime başvurmalı?

Unutkanlık ya da davranış değişikliği birkaç aydır sürüyor ve giderek artıyorsa, alışık olunan işler zorlaşmaya başladıysa ya da yakınlarınız sizde bir değişiklik fark ettiyse aile hekiminize ya da ilgili polikliniğe başvurun.