Yaşamın Son Günleri: Aile Neyle Karşılaşabilir?

Ağır ve ilerleyici bir hastalığın son döneminde, ölüm yaklaşırken çoğu insanda hastalığı ne olursa olsun benzer bedensel değişiklikler görülür. Bu dönem birkaç saat ya da birkaç gün sürebilir (NHS hasta bilgisi). Neyle karşılaşabileceğinizi önceden bilmek, bu günleri yakınınızın yanında daha sakin geçirmenize yardım eder.

Sağlık ekibi, kişinin son günlerine girmiş olabileceğini düşündüğünde bunu kişiyle ve kişinin istediği yakınlarıyla konuşmalıdır; kişi bilmek istemiyorsa bu isteğine saygı gösterilir. Bazen durum beklenmedik biçimde düzelebilir; bu yüzden ekip kişiyi en az günde bir kez yeniden değerlendirir (NICE önerisi).

Sık görülen değişiklikler

• Uyku artışı — Kişi giderek daha yorgun ve uykulu olur, günün çoğunu uyuyarak geçirir. Zamanla bilinci gidip gelebilir.
• Yeme ve içmenin azalması — Yemek istememek bu dönemde olağandır; yutmak, ilaç almak da zorlaşabilir. Vücut artık besini sindiremez ve ihtiyaç duymaz. Kişiyi yemeye zorlamanız gerekmez.
• Nefeste değişiklikler — Nefes düzensizleşebilir: yüzeysel nefesler ile derin ve hızlı nefesler birbirini izler, aralarında duraklamalar olabilir. Boğazda biriken salgılar nedeniyle nefes hırıltılı ya da gürültülü hâle gelebilir.
• Kafa karışıklığı ve huzursuzluk — Kişi yerini ya da yanındakileri tanımayabilir, olmayan şeyleri görebilir; kimi zaman huzursuzlanır, yataktan kalkmaya çalışır. Bu, aile için üzücü olabilir.
• El ve ayakların soğuması — Dolaşım değiştiği için el ve ayaklar soğur, ciltte morumsu renk değişiklikleri görülebilir.

Her değişiklik her insanda görülmeyebilir.

Aile neler yapabilir?

• Yanında olun. Konuşun, elini tutun, sevdiği müzik ya da sesler olsun.
• Ağız ve dudak bakımı. Ağız kuruluğu sık bir sıkıntıdır. Kişi isterse dişlerini ya da protezini temizlemesine yardım edin; yutabiliyorsa sık sık birkaç yudum su verin. Yutamıyorsa dudaklarını ıslatın (NICE önerisi). Su verirken nasıl güvenle yapacağınızı ekibe sorun.
• Zorla yedirmeyin. Kilo kaybını görmek zordur, ama bu dönemde yemek yememek kişiyi aç bırakmak anlamına gelmez.
• Huzursuzlukta ekibe haber verin. Huzursuzluğun ardında ağrı, idrarın boşaltılamaması ya da kabızlık gibi giderilebilecek bir neden olabilir; ekip önce bunlara bakar.
• Kendinize de zaman ayırın. Bu günler bakım verenler için de çok yorucudur; destek almanın yolları Bakım Verirken Kendinize de Yer Açın yazısındadır.

Ağrı, nefes darlığı ve ilaçlar

Son günlerde belirtilerin nasıl ele alındığına dair başlıca öneriler şunlardır (NICE önerisi):

• Her insan son günlerinde ağrı çekmez. Ağrı varsa hızla ve yeterince tedavi edilmelidir. Demansı olan ve ağrısını söyleyemeyen kişilerde ekip ağrıyı davranışlarına bakarak değerlendirir.
• Gürültülü nefes aileyi korkutabilir, ama çoğu zaman kişiye sıkıntı vermez. Ekip gerekirse bunu azaltmaya yönelik önlemler alır.
• Nefes darlığında oksijen her zaman yarar sağlamaz; gerekip gerekmediğine ekip karar verir.
• Bu dönemde artık yarar sağlamayan ilaçlar, kişi ve ailesiyle konuşularak bırakılabilir; belirtileri rahatlatacak ilaçlar ise önceden planlanır. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Serum ve sıvı kararı

Kişi içemez hâle geldiğinde ailelerin en sık sorduğu soru serumla sıvı verilip verilmeyeceğidir. Serum, susuzluğa bağlı bazı rahatsızlıkları azaltabilir, ama başka sorunlara da yol açabilir. Son günlerde serum vermenin yaşamı uzatıp uzatmadığı ya da vermemenin ölümü hızlandırıp hızlandırmadığı belli değildir. Bu karar kişinin daha önce dile getirdiği istekleri de gözetilerek ekip ve aileyle birlikte verilir (NICE önerisi).

Önceden konuşun ve planlayın

• Yakınınız kötüleştiğinde kimi arayacağınızı (palyatif bakım ekibi, evde sağlık ekibi ya da aile hekimi) önceden ekiple konuşun ve telefonları görünür bir yere yazın.
• Kişinin nerede bakılmak istediğini, hangi tedavileri isteyip istemediğini mümkünse önceden konuşun. Bu konuşmanın nasıl yapılacağı ve Türkiye’de palyatif bakım hizmetleri Palyatif Bakım yazısında anlatılıyor.
• Evden çıkamayan hastalar için evde sağlık hizmetine nasıl başvurulduğu Evde sağlık hizmetlerine nasıl başvurulur? yazısındadır.
• Ekip bir şeyi istediğiniz gibi yapamıyorsa nedenini size açıklamalıdır (NICE önerisi). Aklınıza takılanı sormaktan çekinmeyin.