Sağlıklı yaş alma

Sağlıklı yaş alma, hiç hastalanmadan yaş almak anlamına gelmez. Dünya Sağlık Örgütü onu, kişinin ileri yaşta kendisi için değerli olan şeyleri yapmayı sürdürebilmesi olarak tanımlar.

Tansiyon ilacı kullanan, dizinde kireçlenme olan ama her sabah yürüyüşe çıkan, kendi işlerini gören ve torunlarıyla vakit geçiren bir kişi sağlıklı yaş alıyordur.

Aynı yaş, farklı hayatlar

Aynı yaştaki iki kişi arasında büyük farklar olabilir. Seksen yaşında her gün yürüyüşe çıkan da vardır, altmış beşinde evden çıkamayan da. Bu farkın bir kısmı genlerden gelir. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre büyük bölümü ise kişinin evi, mahallesi, çevresi, eğitimi, geliri ve yıllar içinde biriken alışkanlıklarıyla ilgilidir.

Bu yüzden ileri yaşta sağlığın iyi bir göstergesi kişinin neleri yapabildiğidir: sandalyeden elini kullanmadan kalkabilmek, bir otobüs durağına kadar yürüyebilmek, faturalarını takip edebilmek, kalabalık bir sofrada sohbeti izleyebilmek.

Korunması gereken beş kapasite

Dünya Sağlık Örgütü, ileri yaşta korunması gereken kişisel kapasiteyi beş alanda ele alır:

• Hareket: yürüme, denge ve kas gücü
• Zihin: hafıza, dikkat ve karar verme
• Beslenme ve canlılık: iştah, kilo ve enerji
• Duyular: görme ve işitme
• Ruh sağlığı: duygu durumu, uyku ve kaygı

Bu alanlar birbirine bağlıdır. İşitmesi azalan kişi sohbetten çekilir; sohbetten çekilen kişi daha az dışarı çıkar, daha az hareket eder ve iştahı azalabilir. Bir alandaki kaybı erken fark etmek, ötekilerin de korunmasına yardım eder. Hareket, zihin ve beslenmenin ayrı rehberleri vardır.

Görme ve işitme

İşitme kaybı yavaş ilerlediği için çoğu zaman önce çevredekiler fark eder: televizyonun sesi yükselir, kalabalıkta konuşmalar kaçırılır, telefon görüşmeleri zorlaşır. Tedavi edilmeyen işitme kaybı kişiyi sosyal hayattan uzaklaştırabilir ve demans için değiştirilebilir risk etkenlerinden biri kabul edilir. İşitme testi basit bir incelemedir. Gerekirse önerilen işitme cihazının yararı, cihaz düzenli kullanıldığında görülür. İşitme cihazına alışma süreci İşitme Kaybı ve İşitme Cihazı yazısındadır.

Görmede de katarakt, glokom (göz tansiyonu) ve sarı nokta hastalığı gibi durumlar sessizce ilerleyebilir. Azalan görme düşme riskini artırır, okumayı, ilaçları ayırt etmeyi ve araç kullanmayı zorlaştırır. Belirti olmasa da düzenli göz muayenesi önerilir; sıklığını göz hekiminiz belirler. Katarakt ameliyatının zamanlaması ve acil göz belirtileri Katarakt ve İleri Yaşta Göz Sağlığı yazısındadır.

Ruh sağlığı ve sosyal bağlar

Depresyon yaş almanın doğal bir sonucu değildir ve tedavi edilebilir. İleri yaşta depresyon her zaman üzüntüyle görünmez. İlgi kaybı, yorgunluk, uykusuzluk, iştahsızlık, sık bedensel yakınmalar ya da unutkanlık öne çıkabilir. Belirtiler ve tedavi seçenekleri İleri Yaşta Depresyon yazısındadır.

Dünya Sağlık Örgütü, yalnızlığı ve sosyal yalıtılmışlığı ileri yaşta ruh sağlığı sorunlarının başlıca risk etkenleri arasında sayar. Sosyal bağlar kendiliğinden sürmeyebilir; emeklilik, eşini kaybetme, taşınma ya da işitme kaybından sonra bilinçli olarak yeniden kurulmaları gerekebilir. Düzenli görüşülen birkaç kişi, bir dernek, bir kurs ya da gönüllü bir iş bu bağları yeniden kurmanın yollarıdır. Ayrıntılar Yalnızlık ve Sosyal Yalıtılmışlık yazısındadır.

Aşılar ve taramalar

İleri yaşta bazı enfeksiyonlar daha ağır geçer. Grip aşısı her yıl yapılır. Pnömokok (zatürre), tetanos-difteri, zona ve RSV aşılarından hangilerinin size uygun olduğunu hekiminizle konuşun. Türkiye’de hangi aşıların ücretsiz uygulandığı ve uzmanlık derneklerinin önerileri İleri Yaşta Aşılar yazısındadır.

Kanser taramalarında ve kemik erimesi ölçümünde yaş tek başına ölçüt değildir. Tarama, sonucu kişinin sağlığına ve yaşam süresine yarar sağlayacaksa yapılır. İleri yaşta bazı taramalara devam edip etmeme kararı hekimle birlikte, kişinin genel sağlık durumuna bakılarak verilir. Türkiye’de kanser taramaları Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) ve aile hekimleri aracılığıyla yapılır. Program yaşları ve ileri yaşta tarama kararı İleri Yaşta Kanser Taramaları yazısındadır.

Kronik hastalıklarla iyi yaşamak

İleri yaşta birden fazla kronik hastalığın bir arada olması sık görülür. Bu durumda amaç, tedavinin kişiye ağır bir yük olmadan en önemli sorunları kontrol altında tutmasıdır. Tansiyon, şeker ve kolesterol hedefleri ileri yaşta kişiden kişiye değişebilir; kendi hedeflerinizi hekiminizle konuşun.

Bütün ilaçlarınızın yılda en az bir kez birlikte gözden geçirilmesini isteyin. Sigarayı bırakmanın yararı ileri yaşta da sürer; destek yolları İleri Yaşta Sigarayı Bırakmak yazısındadır. Alkol ise yaş ilerledikçe daha küçük miktarlarda bile dengeyi, uykuyu ve ilaçların etkisini bozabilir. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Yaşanan çevre

Sağlıklı yaş alma yalnızca kişinin kendi çabasına bağlı değildir. Asansörsüz bir binanın dördüncü katı, kaldırımı bozuk bir sokak ya da uzakta kalan bir durak, güçlü bir kişinin bile dünyasını daraltabilir.

Evde yapılacak küçük düzenlemeler ve yardımcı araçlar (baston, tutunma barı, işitme cihazı, büyüteç; bastonun doğru kullanımı Baston ve Yürüteç yazısındadır) kişinin kapasitesi azaldığında bile yapmak istediklerini sürdürmesini sağlar. Komşuluk ilişkileri ve belediyelerin sunduğu hizmetler de bu çevrenin parçasıdır.

Geleceği bugünden konuşmak

Sağlığınız iyiyken ileride nasıl bir bakım istediğinizi yakınlarınızla konuşmak, zor bir dönemde onların sizin adınıza karar vermesini kolaylaştırır. Nerede yaşamak istediğiniz, ağır bir hastalık durumunda hastane ve yoğun bakım tedavisi hakkındaki düşünceleriniz ve kimin sizin adınıza konuşmasını istediğiniz bu konuşmanın parçası olabilir. Hukuki ve mali düzenlemeler için bir hukukçudan bilgi almak yararlıdır. Ağır bir hastalıkta bu konuşmaların nasıl yapılabileceği Palyatif Bakım yazısındadır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Yürüme, hafıza, iştah, kilo, işitme, görme ya da ruh halinizde son aylarda belirgin bir değişiklik fark ettiyseniz aile hekiminize başvurun. Bu kayıpların bir bölümü erken ele alındığında yavaşlatılabilir ya da düzeltilebilir.

İki haftadan uzun süren isteksizlik, umutsuzluk ya da hiçbir şeyden zevk alamama hali de bir hekime danışmayı gerektirir.