Vekâlet ve Vasilik: Yakınınız Kendi İşlerini Göremez Olursa

İleri yaşta bir kişi demans ya da ağır bir hastalık nedeniyle banka, tapu, emekli aylığı ve resmî başvurular gibi işlerini kendi göremez hâle gelebilir. Aile bu işleri onun adına iki yolla yürütebilir: vekâlet ya da vasilik. İkisi aynı şey değildir. Hangisinin kullanılabileceği, kişinin karar verme yetisinin durumuna bağlıdır.

Vekâlet

Vekâlet, kişinin kendi isteğiyle notere giderek bir başkasına, çoğunlukla bir yakınına verdiği yetkidir. Vekâlet veren kişi ne imzaladığını anlayabilmelidir; bu yüzden vekâlet, kişi karar verebildiği dönemde yapılmalıdır.

• Vekâletin kapsamı sınırlandırılabilir. Örneğin yalnız emekli aylığının çekilmesi ya da yalnız belirli bir başvuru için verilebilir. Hangi işleri kapsadığını imzadan önce öğrenin.
• Kural olarak vekâlet, vekâlet veren kişi hukuki ehliyetini kaybettiğinde kendiliğinden sona erer (Türk Borçlar Kanunu). Yani demans ilerleyip kişi kendi işlerini göremez hâle geldiğinde, daha önce verilmiş vekâletle her işi yürütmek mümkün olmayabilir. Bu durumda vasilik gerekebilir; kendi durumunuz için bir hukukçuya danışın.
• Baskıyla alınan vekâlet ya da vekâletin kişinin aleyhine kullanılması maddi istismardır. İşaretleri İleri Yaşta İstismar ve İhmal yazısında anlatılıyor.

Vasilik

Kişi akıl hastalığı ya da akıl zayıflığı nedeniyle işlerini göremiyorsa, korunması ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyuyorsa mahkeme onu kısıtlayıp bir vasi atayabilir (Türk Medeni Kanunu). İlerlemiş demans bu duruma bir örnektir.

• Nereye başvurulur? Kişinin oturduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesine başvurulur. Vesayet işlerine bakan makam bu mahkemedir.
• Sağlık kurulu raporu — Akıl hastalığı ya da akıl zayıflığı nedeniyle kısıtlama kararı ancak resmî sağlık kurulu raporuna dayanarak verilebilir. Hâkim karar vermeden önce kişiyi dinleyebilir.
• Kim vasi olur? Haklı bir engel yoksa mahkeme öncelikle kişinin eşini ya da yakın akrabalarından birini atar; birbirine yakın oturmaya ve kişisel ilişkilere bakılır. Kişinin kendisinin vasi olarak gösterdiği biri varsa, haklı bir engel yoksa o kişi atanır.
• Kendi isteğiyle — İleri yaş, engellilik ya da ağır hastalık nedeniyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini gösteren bir kişi, kısıtlanmasını ve kendisine vasi atanmasını kendisi de isteyebilir.
• Yasal danışman — Kısıtlamayı gerektirecek bir durum yoksa ama kişinin bazı önemli işlerde korunması gerekiyorsa mahkeme yasal danışman atayabilir. Kişi bu durumda dava açma, taşınmaz alıp satma, borç verme ya da bağışlama gibi işleri danışmanın görüşüyle yapar.

Vasinin mahkemeden izin alması gereken işler

Vasi her işi tek başına yapamaz. Şu işler için mahkemenin izni gerekir (Türk Medeni Kanunu):

• Ev, arsa gibi taşınmazların alınması, satılması ya da ipotek edilmesi
• Borç alınması ya da verilmesi
• Kişi adına dava açılması
• Kişinin bir bakım ya da sağlık kurumuna, örneğin huzurevine yerleştirilmesi
• Kişinin yerleşim yerinin değiştirilmesi

Vasilik kararı bazı başvurularda da istenir. Örneğin kendi işlerini göremeyen bir kişi için Evde Bakım Yardımı başvurusunda vasi atama kararı gerekir; ayrıntılar Evde Bakım Yardımı yazısındadır. Vasilik süreci zaman alabildiği için, yakınınızda ilerleyen bir demans varsa bu konuyu erken düşünün.

Yakınınız adına e-Devlet şifresi

Yakınınızın e-Devlet işlemlerini yapabilmek için PTT’den onun adına şifre alınabilir (PTT açıklaması):

• Vekil olarak — Noterden düzenlenmiş vekâletnamede “e-Devlet şifresi alınmasına ve şifre alınabilmesi amacıyla vekâlet veren adına taahhütte bulunmasına yetkilidir” ifadesi bulunmalıdır. Vekil kendi kimliğini de gösterir. Vekâletnameyi düzenletirken bu ifadenin eklenmesini notere söyleyin.
• Vasi olarak — Vasi kendi geçerli kimliğini, vasisi olduğu kişinin kimlik bilgilerini gösteren bir belgeyi ve vasi atama kararının aslını ya da onaylı örneğini götürür.

Her iki durumda da şifre taahhütnamesi, vekil ya da vasi sıfatıyla imzalanır (e-Devlet Çözüm Merkezi). Alınan şifreyi başkalarıyla paylaşmayın; telefonla arayıp şifre ya da telefonunuza gelen kodu isteyenlere vermeyin.

Hukuki destek

Bu yazı genel bilgi verir; vekâletin kapsamı, kısıtlama ve mirasla ilgili kararlar kişiye göre değişir. Kişisel durumunuz için bir avukattan ya da bulunduğunuz ildeki baronun adli yardım bürosundan bilgi alın. Diğer haklar ve başvuru yerleri Haklar ve Başvurular Rehberi sayfasında toplanmıştır.

Başvuru koşulları ve gereken belgeler değişebilir; başvurmadan önce ilgili kurumdan ya da bir hukukçudan doğrulayın.