Alzheimer Tedavisi: İlaçlar, Yeni Tedaviler ve İlaç Dışı Destek

Alzheimer hastalığını tamamen iyileştiren bir tedavi bugün yoktur. Ama yapılabilecek çok şey vardır. Tedavi üç ayak üzerinde durur:

• Belirtileri bir süre hafifleten ilaçlar
• Erken dönemde, uygun kişilerde hastalığın seyrini biraz yavaşlatan yeni ilaçlar
• İlaç dışı tedaviler, bakım verene destek ve eşlik eden sağlık sorunlarının tedavisi

Hangi tedavinin uygun olduğu, hastalığın evresine, kişinin diğer hastalıklarına ve kullandığı ilaçlara göre değişir; bu kararı uzman hekim verir. Tanının nasıl konduğu Alzheimer Tanısı yazısında anlatılıyor.

Belirtileri hafifleten ilaçlar

Donepezil, rivastigmin ve galantamin

Bu ilaçlar, beyinde sinir hücreleri arasında haberleşmeyi sağlayan asetilkolin adlı maddenin yıkılmasını yavaşlatarak düzeyini artırır. Hafif ve orta evredeki Alzheimer’da kullanılır (NICE önerisi). Rivastigmin tablet ya da cilde yapıştırılan bant olarak kullanılabilir (NHS hasta bilgisi).

• Ne bekleyebilirsiniz? Hastalığı durdurmaz; bazı belirtileri bir süre için hafifletebilir. Hastalık ilerledikçe beyin daha az asetilkolin ürettiği için zamanla etkisi azalır (NIA bilgisi).
• Hangisi daha iyi? Üçünün etkisi arasında fark yoktur; bazı kişiler birine daha iyi yanıt verir ya da birinden daha az yan etki görür (NHS hasta bilgisi).
• Yan etkiler — Bulantı, kusma, iştahsızlık, ishal, baş ağrısı, gündüz uyku hali ve baş dönmesi olabilir. Bunlar çoğunlukla ilk haftalarda görülür ve vücut alıştıkça azalır; düşük dozla başlamak yan etki olasılığını azaltır (NHS donepezil bilgisi).
• Hekime söyleyin — Yavaş ya da düzensiz kalp atışı, mide ülseri, astım ya da KOAH, nöbet geçirme ya da idrar yapmada güçlük öyküsü varsa (NHS donepezil uyarıları).
• İleri evrede — Bu ilaçlar yalnız hastalık ilerledi diye bırakılmaz (NICE önerisi).

Memantin

Memantin farklı bir yoldan, beyinde fazla miktarda bulunan glutamat adlı maddenin etkisini azaltarak çalışır. Orta ve ileri evredeki Alzheimer’da kullanılır; donepezil grubu ilaçları kullanamayan kişiler için de bir seçenektir. Bu ilaçlardan birini zaten kullanan kişide orta evrede memantin eklenmesi düşünülebilir, ileri evrede ise önerilir (NICE önerisi). Baş ağrısı, baş dönmesi ve kabızlık yapabilir; bunlar genellikle geçicidir (NHS hasta bilgisi).

Yeni ilaçlar: amiloid karşıtı antikorlar

Lekanemab ve donanemab, beyinde biriken amiloid plaklarını temizlemeye yönelik ilaçlardır. Belirtileri hafifletmek yerine hastalığın seyrini biraz yavaşlatmayı amaçlarlar.

Kimler için? Yalnız hastalığın erken döneminde, yani hafif bilişsel bozukluk ya da hafif demans evresinde olan ve beyninde amiloid bulunduğu amiloid PET ya da beyin omurilik sıvısı testiyle gösterilmiş kişiler için (EMA lekanemab özeti). Orta evreye geçildiğinde tedavi bırakılır.

Nasıl uygulanır? Hastanede damardan serumla verilir: lekanemab iki haftada bir, donanemab dört haftada bir. Donanemab en fazla 18 ay verilir (EMA donanemab özeti). Tedaviye başlamadan önce ve ilk aylarda düzenli aralıklarla beyin MR’ı çekilir.

Ne kadar etkili? Çalışmalarda 18 ay sonunda düşünme becerilerindeki gerilemeyi plaseboya göre yavaşlattılar ve beyindeki amiloidi azalttılar (NIA bilgisi). Bu etki, hafif evreden orta evreye geçişi yaklaşık 4–6 ay geciktirmeye karşılık gelir (NICE değerlendirmesi). Hastalığı durdurmazlar, kaybedilen becerileri geri getirmezler.

Riskleri neler? En önemli yan etki, MR’da görülen beyinde şişme ve küçük kanamalardır (ARIA). Çok sık görülür ve çoğu zaman belirti vermez, ama bazen ciddi olabilir (EMA lekanemab özeti). Baş ağrısı, kafa karışıklığı, baş dönmesi, görme değişikliği, nöbet ve yürümede güçlük bu yan etkinin belirtileri olabilir (NIA bilgisi). İlacın verildiği sırada titreme, bulantı, terleme, göğüste sıkışma ya da tansiyon değişikliği gibi tepkiler görülebilir (EMA donanemab özeti).

APOE geni neden önemli? Bu risk, APOE ε4 geninden iki kopya taşıyan kişilerde belirgin olarak daha yüksektir. Bu yüzden tedaviden önce APOE testi yapılır. Avrupa’da bu ilaçlar yalnız ε4 taşımayan ya da tek kopya taşıyan kişiler için onaylanmıştır; lekanemab ayrıca kontrollü bir erişim programıyla verilir (EMA lekanemab özeti).

Herkes için uygun mu? Hayır. Yararın sınırlı olması, sık MR ve hastane ziyareti gerektirmesi ve yüksek maliyet nedeniyle İngiltere’de bu ilaçlar kamu sağlık sisteminde rutin kullanım için önerilmemiştir (NICE değerlendirmesi). Türkiye’de kullanılabilirliği ve geri ödemesi için uzman hekiminize danışın.

İlaç dışı tedaviler

İlaçlar tedavinin yalnız bir parçasıdır. Kişiye uygun etkinlikler ve destek en az ilaçlar kadar önemlidir (NHS hasta bilgisi). Hafif ve orta evrede şunlar önerilir (NICE önerisi):

• Kişinin ilgi alanlarına göre etkinlikler — Müzik, yürüyüş, el işleri, bahçe, aileyle ve arkadaşlarla zaman geçirmek.
• Grup hâlinde bilişsel uyarım terapisi — Hafıza ve problem çözmeyi çalıştıran, bir uzmanın yönettiği grup etkinlikleri ve oyunlar.
• Anı terapisi — Fotoğraflar, müzik ve eşyalar yardımıyla geçmiş yaşantılar hakkında konuşmak.
• Bilişsel rehabilitasyon ve ergoterapi — Bir uzmanın ve bir yakının yardımıyla telefon kullanmak gibi kişisel bir günlük hedef üzerinde çalışmak.

Bu hizmetler her yerde bulunmayabilir; demans polikliniği, belediyelerin ve derneklerin gündüz programları hakkında bilgi alın. Bakım verenin desteklenmesi de tedavinin parçasıdır; Bakım Verirken Kendinize de Yer Açın yazısı bu konuda yol gösterir.

İşe yaradığı gösterilmeyenler

Alzheimer’ı tedavi etmek ya da yavaşlatmak için şunlar önerilmez (NICE önerisi):

• Akupunktur
• Ginseng, E vitamini takviyesi ve bitkisel karışımlar
• Belli zihinsel görevlerin tekrarına dayanan bilişsel eğitim programları
• Beyni dışarıdan uyaran yöntemler (transkraniyal manyetik uyarım gibi), araştırma dışında
• Uyku sorunu için melatonin
• Şeker, tansiyon ve kolesterol ilaçları ya da aspirin gibi ağrı kesiciler, yalnız Alzheimer’ı yavaşlatmak amacıyla. Bu ilaçlar kendi hastalıkları için gerekiyorsa elbette kullanılır.

Besin takviyeleri hakkında daha fazlası Vitamin ve Besin Takviyeleri yazısındadır.

Eşlik eden sorunların tedavisi

• Hafızayı kötüleştirebilen ilaçlar — Bazı alerji, idrar kaçırma ve uyku ilaçları gibi antikolinerjik etkili ilaçlar düşünme becerilerini bozabilir. Bu ilaçların gözden geçirilmesi ve mümkünse başka ilaçlarla değiştirilmesi önerilir (NICE önerisi). Ayrıntılar İlaç Kullanımı ve Güvenliği rehberindedir.
• Huzursuzluk, öfke, hayal görme — Önce nedenler (ağrı, kabızlık, enfeksiyon, ortam) araştırılır ve ilaç dışı yöntemler denenir. Antipsikotik ilaçlar yalnız ciddi sıkıntı ya da kendine veya başkasına zarar verme riski varsa, en düşük dozda ve en kısa süreyle kullanılır (NHS hasta bilgisi). Ayrıntılar Demansta Davranış Değişiklikleri yazısındadır.
• Uyku — Düzenli uyku saatleri, gün ışığı, gün içinde hareket ve etkinlikten oluşan kişiye özel bir plan önerilir (NICE önerisi). Ayrıntılar Uyku Sorunları ve Gündüz Uyku Hali yazısındadır.
• Diğer hastalıklar — Demansla yaşayan kişinin işitme, görme, ağrı, kalp ve şeker gibi diğer sorunları da demansı olmayan herkes gibi değerlendirilip tedavi edilmelidir (NICE önerisi).

Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Klinik araştırmalar

Alzheimer için birçok yeni tedavi araştırılmaktadır. Erken tanı alan kişiler bu araştırmalara katılmayı düşünebilir (NIA bilgisi). Katılım hakkında uzman hekiminizle konuşun.

Hekime sorabilecekleriniz

• Hastalık şu anda hangi evrede? Bu evrede hangi ilaçlar uygun?
• Bu ilaçtan ne bekleyebiliriz, etkisini nasıl anlayacağız?
• Hangi yan etkilere dikkat etmeliyiz?
• Kullandığı ilaçlardan hafızayı kötüleştiren var mı?
• Yeni amiloid karşıtı ilaçlar onun için uygun mu?
• Hangi ilaç dışı destekler ve gündüz programları var?