Demansta Davranış Değişiklikleri: Huzursuzluk, Öfke ve Uykusuzluk

Demansla yaşayan kişilerde huzursuzluk, öfke patlamaları, aynı soruyu tekrar tekrar sorma, şüphecilik, olmayan şeyleri görme, gece uyanıp dolaşma ve bakıma direnme gibi değişiklikler görülebilir. Bu davranışlar bakım veren için yorucudur ve çoğu zaman kişinin kendisi için de sıkıntılıdır.

Kişi bu davranışları bilerek yapmaz. Demans, ihtiyaçları ve rahatsızlıkları sözle anlatma becerisini azaltır. Davranıştaki değişiklik çoğu zaman karşılanmamış bir ihtiyacın ya da bir rahatsızlığın işaretidir.

Önce nedeni arayın

İngiltere’nin demans kılavuzu (NICE NG97), sıkıntı ya da huzursuzluk yaşayan kişide önce olası nedenlerin araştırılmasını ve tedavi edilebilir sağlık ve çevre sorunlarının ele alınmasını önerir. Kılavuz örnek olarak ağrıyı, deliryumu ve uygun olmayan bakımı sayar. Sık rastlanan nedenler:

• Ağrı: diş ağrısı, kabızlık, eklem ağrısı, bası yarası
• Ani başlayan kafa karışıklığı (deliryum): enfeksiyon, susuz kalma, yeni bir ilaç
• Açlık, susuzluk, tuvalet ihtiyacı, üşüme ya da terleme
• Duyamama ya da görememe: takılmayan işitme cihazı, kaybolan gözlük
• Gürültü, kalabalık, çok karanlık ya da çok aydınlık ortam
• Alışılmış düzenin bozulması, yabancı bir ortam
• Sıkıntı, yalnızlık, yapacak bir şeyin olmaması

Davranış birkaç gün ya da saat içinde aniden değiştiyse deliryum olabilir; bu durumda aynı gün hekime başvurun. Ayrıntılar Deliryum yazısındadır. Demanslı kişide ağrının işaretleri Ağrı Kesicileri Güvenle Kullanmak yazısında anlatılıyor.

Davranışı bir defterde izleyin

Davranışın ne zaman başladığını, günün hangi saatinde olduğunu, öncesinde ne olduğunu ve neyin işe yaradığını birkaç gün not edin. Bu kayıt tetikleyiciyi bulmanıza yardım eder ve hekim için değerli bir bilgidir.

Bakım verenin yapabilecekleri

NICE NG97, sıkıntıyı azaltmak için ilk ve sürekli yaklaşım olarak ilaç dışı yöntemlerin, yani kişiye ve çevresine yönelik düzenlemelerin kullanılmasını önerir. Günlük hayatta şunlar yardımcı olabilir:

• Sakin ve yavaş konuşun; kısa cümleler kurun, tek seferde tek şey isteyin.
• Tartışmaya ve düzeltmeye çalışmayın. Kişinin duygusuna karşılık verin, dikkatini başka bir şeye yöneltin.
• Günlük düzeni sabit tutun: kalkış, yemek, yürüyüş ve yatma saatleri her gün aynı olsun.
• Gündüz ışık alan bir ortamda vakit geçirmesini ve hareket etmesini sağlayın; gündüz uykusunu kısa tutun.
• Kişinin keyif aldığı işlere yer açın: müzik, fotoğraflara bakmak, basit ev işleri.
• Akşam saatlerinde ortamı sakinleştirin; televizyonun sesini kısın, ışığı yumuşatın.
• Kişi saldırgan olduğunda kendinizi güvene alın, ortamdan kısa bir süre uzaklaşın ve sakinleşince yeniden yaklaşın.

İletişimle ilgili öneriler Bilişsel Sağlık ve Demans rehberinde de yer alıyor.

Sakinleştirici ilaçlar ne zaman?

Antipsikotik denen sakinleştirici ilaçlar demanslı kişilerde ciddi riskler taşır. Beers ölçütleri, bu ilaçların demanslı kişilerde inme riskini, bilişsel gerilemenin hızını ve ölüm oranını artırdığını belirtir. Bu yüzden ilaç dışı yöntemler başarısız olmadıkça ya da uygulanamadıkça ve kişi kendine ya da başkalarına ciddi zarar verme tehdidi taşımadıkça davranış sorunları için kullanılmamalarını önerir.

NICE NG97’ye göre bu ilaçlar yalnız kişi kendine ya da başkalarına zarar verme tehlikesi taşıyorsa ya da huzursuzluk, hayal görme veya sanrılar ona ağır sıkıntı veriyorsa düşünülür. Kılavuz ayrıca şunları önerir:

• Başlamadan önce yarar ve zararlar kişi ve ailesiyle konuşulmalıdır.
• En düşük etkili doz, olabilecek en kısa süre kullanılmalıdır.
• Kişi en az altı haftada bir yeniden değerlendirilmeli, ilacın hâlâ gerekip gerekmediğine bakılmalıdır.
• Açık bir yarar görülmüyorsa ilaç kesilmelidir.

Lewy cisimcikli demans ya da Parkinson hastalığına bağlı demansı olan kişilerde bu ilaçlar hareket sorunlarını kötüleştirebilir ve ağır duyarlılık tepkilerine yol açabilir.

Yakınınıza bu gruptan bir ilaç verildiyse ne kadar süre kullanılacağını ve ne zaman yeniden değerlendirileceğini hekime sorun. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan başlamayın, kesmeyin ve dozunu değiştirmeyin.

Kendinize de bakın

Davranış değişiklikleri bakım vereni en çok yoran durumlar arasındadır. Yorgunluğunuzu ve öfkenizi olağan karşılayın, destek isteyin. Bakım verenin kendi sağlığı Bakım Verirken Kendinize de Yer Açın yazısında anlatılıyor.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Davranış birkaç saat ya da gün içinde aniden değiştiyse (aynı gün)
• Kişi yemeyi, içmeyi reddediyorsa
• Ağrı belirtileri varsa
• Uyku düzeni tamamen bozulduysa
• Yeni bir ilaçtan sonra davranış değiştiyse