Demansta Davranış Değişiklikleri: Huzursuzluk, Öfke ve Uykusuzluk

Demansla yaşayan kişilerde huzursuzluk, öfke patlamaları, aynı soruyu tekrar tekrar sorma, şüphecilik, olmayan şeyleri görme, gece uyanıp dolaşma ve bakıma direnme gibi değişiklikler görülebilir. Bu davranışlar bakım veren için yorucudur ve çoğu zaman kişinin kendisi için de sıkıntılıdır.

Kişi bu davranışları bilerek yapmaz. Demans, ihtiyaçları ve rahatsızlıkları sözle anlatma becerisini azaltır. Davranıştaki değişiklik çoğu zaman karşılanmamış bir ihtiyacın ya da bir rahatsızlığın işaretidir.

Karşılaştığınız duruma göre ilgili bölüme gitmek için demansta günlük bakım rehberini açabilirsiniz; davranış günlüğü ve görev listesi birlikte indirilebilir.

Önce nedeni arayın

Sıkıntı ya da huzursuzluk yaşayan kişide önce olası nedenler aranır. Ağrı, deliryum ya da kişiye uymayan bir bakım düzeni gibi düzeltilebilecek bir sorun olabilir (NICE önerisi). Sık rastlanan nedenler:

• Ağrı: diş ağrısı, kabızlık, eklem ağrısı, bası yarası
• Ani başlayan kafa karışıklığı (deliryum): enfeksiyon, susuz kalma, yeni bir ilaç
• Açlık, susuzluk, tuvalet ihtiyacı, üşüme ya da terleme
• Duyamama ya da görememe: takılmayan işitme cihazı, kaybolan gözlük
• Gürültü, kalabalık, çok karanlık ya da çok aydınlık ortam
• Alışılmış düzenin bozulması, yabancı bir ortam
• Sıkıntı, yalnızlık, yapacak bir şeyin olmaması

Davranış birkaç gün ya da saat içinde aniden değiştiyse aynı gün tıbbi değerlendirme isteyin. Ani kafa karışıklığı, çevreyi tanıyamama ya da bilinçte değişiklik varsa deliryum olabilir; evde 112’yi arayın (NHS hasta bilgisi). Hastanede ise hemen hekime ya da hemşireye bildirin. Ayrıntılar Deliryum yazısındadır. Demanslı kişide ağrının işaretleri Ağrı Kesicileri Güvenle Kullanmak yazısında anlatılıyor.

Davranışı bir defterde izleyin

Davranışın ne zaman başladığını, günün hangi saatinde olduğunu, öncesinde ne olduğunu ve neyin işe yaradığını birkaç gün not edin. Bu kayıt tetikleyiciyi bulmanıza yardım eder ve hekim için değerli bir bilgidir. Yazdırıp kullanabileceğiniz bir sayfa: Davranış günlüğü.

Neden korkuyor veya ağlıyor; nasıl yardımcı olabilirsiniz?

Demans, kişinin bulunduğu yeri ve çevresinde olanları anlamasını zorlaştırabilir; kendini güvensiz ya da korkmuş hissedebilir. Ağlama veya huzursuzluk olduğunda önce ağrı, açlık ve tuvalet ihtiyacı gibi nedenlere bakın. Yanında olduğunuzu ve güvende olduğunu hissettirmek yardımcı olabilir (NHS davranış değişiklikleri bilgisi).

Sıkıntıyı azaltmanın ilk ve her zaman sürdürülecek yolu ilaç değil, kişiye ve çevresine yönelik düzenlemelerdir (NICE önerisi). Günlük hayatta şunlar yardımcı olabilir:

• Sakin ve yavaş konuşun; kısa cümleler kurun, tek seferde tek şey isteyin.
• Tartışmaya ve düzeltmeye çalışmayın. Kişinin duygusuna karşılık verin, dikkatini başka bir şeye yöneltin.
• Kişinin keyif aldığı işlere yer açın: müzik, fotoğraflara bakmak, basit ev işleri.
• Kişi saldırgan olduğunda kendinizi güvene alın, ortamdan kısa bir süre uzaklaşın ve sakinleşince yeniden yaklaşın.

İletişimle ilgili öneriler Bilişsel Sağlık ve Demans rehberinde de yer alıyor.

Gece uyumuyorsa ne yapılabilir?

Demans uyku ve uyanıklık düzenini bozabilir; kişi gece kalktığında gece olduğunu fark etmeyebilir (NHS davranış değişiklikleri bilgisi). Günlük düzeni sabit tutun: kalkış, yemek, yürüyüş ve yatma saatleri her gün aynı olsun. Gündüz gün ışığı almasına ve hareket etmesine yardımcı olun; gündüz uykusunu kısa tutun. Akşam ortamı sakinleştirin, televizyonun sesini kısın ve ışığı yumuşatın (NICE önerisi).

Uykuyu bozabilen diğer durumlar ve değerlendirme süreci Uyku Sorunları ve Gündüz Uyku Hali yazısındadır.

Olmayan şeyler görmenin nedeni ne olabilir?

Başkalarının görmediği şeyleri görmeye ya da duymadığı sesleri duymaya halüsinasyon denir. Demansta görülebilir; bazı ilaçlar, görme sorunları veya enfeksiyonlar da buna yol açabilir (NHS hayal görme bilgisi).

Yeni başlayan hayal görme için aynı gün tıbbi değerlendirme isteyin; ne zaman başladığını ve kullanılan ilaçları anlatın. Ani kafa karışıklığı da varsa 112’yi arayın.

Sakinleştirici ilaçlar ne zaman?

Antipsikotik denen sakinleştirici ilaçlar demanslı kişilerde ciddi riskler taşır: inme riskini ve ölüm oranını artırır, bilişsel gerilemeyi hızlandırır (Beers ölçütlerine göre). Bu yüzden ilaç dışı yöntemler işe yaramadıysa ve kişi kendine ya da başkalarına zarar verme tehlikesi taşıyorsa ya da huzursuzluk, hayal görme veya sanrılar ona ağır sıkıntı veriyorsa düşünülür (NICE önerisi).

Bu ilaçları başlamaya, sürdürmeye ve kesmeye hekim karar verir. Hekim:

• Başlamadan önce yarar ve zararları kişiyle ve ailesiyle konuşur.
• En düşük etkili dozu, olabilecek en kısa süre kullanır.
• Kişiyi en az altı haftada bir yeniden değerlendirir, ilacın hâlâ gerekip gerekmediğine bakar.
• Açık bir yarar görmüyorsa ilacı keser.

Bakım veren olarak sizin göreviniz, ilaç başladıktan sonra davranıştaki değişikliği ve fark ettiğiniz yan etkileri izleyip hekime bildirmektir.

Lewy cisimcikli demans ya da Parkinson hastalığına bağlı demansı olan kişilerde bu ilaçlar hareket sorunlarını kötüleştirebilir ve ağır duyarlılık tepkilerine yol açabilir.

Yakınınıza bu gruptan bir ilaç verildiyse ne kadar süre kullanılacağını ve ne zaman yeniden değerlendirileceğini hekime sorun. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Kendinize de bakın

Davranış değişiklikleri bakım vereni en çok yoran durumlar arasındadır. Yorgunluğunuzu ve öfkenizi olağan karşılayın, destek isteyin. Bakım verenin kendi sağlığı Bakım Verirken Kendinize de Yer Açın yazısında anlatılıyor.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Davranış birkaç saat ya da gün içinde aniden değiştiyse (aynı gün; kafa karışıklığı veya bilinçte değişiklik varsa aşağıdaki acil uyarısını izleyin)
• Kişi yemeyi, içmeyi reddediyorsa
• Ağrı belirtileri varsa
• Uyku düzeni tamamen bozulduysa
• Yeni bir ilaçtan sonra davranış değiştiyse