Ayağa Kalkınca Baş Dönmesi

Yataktan ya da sandalyeden kalkınca birkaç saniye süren göz kararması, baş dönmesi ve bir yere tutunma ihtiyacı ileri yaşta sık görülür. Ayağa kalkınca tansiyonun belirgin biçimde düşmesi, evinde yaşayan ileri yaştaki kişilerin yaklaşık beşte birinde saptanır.

Bu belirti hafife alınmamalıdır, çünkü düşmelerin önemli nedenlerinden biridir. Nedeni ise çoğu zaman bulunabilir ve düzeltilebilir.

Ayağa kalkınca ne olur?

Ayağa kalktığınızda yer çekimi kanın bir kısmını bacaklara ve karın bölgesine çeker. Sağlıklı bir bedende kalp birkaç saniye içinde hızlanır, damarlar daralır ve beyne giden kan akımı korunur. Yaş, bazı ilaçlar, susuz kalma ve bazı hastalıklar bu uyumu yavaşlatır. Beyne giden kan kısa bir süre azalır ve göz kararması, sersemlik, bulanık görme, dizlerde boşalma hissi ortaya çıkar; bazen kişi bayılır.

Ayağa kalktıktan sonraki üç dakika içinde büyük tansiyonun en az 20, küçük tansiyonun en az 10 mmHg düşmesine ortostatik hipotansiyon denir.

Başı çevirince, yatarken ya da yatakta dönerken ortaya çıkan ve etrafın döndüğü hissi veren baş dönmesi ise çoğu zaman iç kulakla ilgilidir; bu farklı bir sorundur ve hekiminize ayrıca anlatılmalıdır.

Evde tansiyonla nasıl anlaşılır?

Hekiminiz yatarak ya da oturarak ölçtüğü tansiyonu, ayağa kalktıktan en az bir dakika sonra ölçtüğü tansiyonla karşılaştırır. Evde tansiyon aletiniz varsa, bir yakınınızın yardımıyla benzer bir ölçüm yapıp hekiminize götürebilirsiniz:

• Beş dakika sırtüstü yatın ya da oturun ve tansiyonunuzu ölçün.
• Ayağa kalkın ve bir yere tutunarak durun.
• Kalktıktan 1 dakika ve 3 dakika sonra tansiyonu yeniden ölçün.
• Ölçüm değerlerini ve o sırada ne hissettiğinizi not edin.

Bu ölçümü yanınızda biri olmadan yapmayın. Başınız dönerse ölçümü bırakıp hemen oturun. Evde yapılan ölçüm tanı koymaz; hekiminize bilgi verir.

Nedenleri

• İlaçlar — En sık rastlanan ve en kolay düzeltilebilen nedenlerdendir. Tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler, prostat büyümesinde kullanılan bazı ilaçlar, bazı antidepresanlar, Parkinson hastalığı ilaçları, göğüs ağrısında kullanılan nitratlar, uyku ilaçları ve sakinleştiriciler bu etkiyi yapabilir.
• Susuz kalma — Az su içmek, ishal, kusma ve sıcak hava.
• Uzun süre yatmak — Hastalık ya da hastane yatışı sonrası.
• Yemekten sonra — Özellikle büyük ve karbonhidratlı öğünlerden sonra tansiyon düşebilir.
• Sıcak — Sıcak banyo, hamam ve sıcak havada damarlar genişler.
• Alkol
• Sinir sistemini etkileyen hastalıklar — Parkinson hastalığı ve uzun süreli şeker hastalığına bağlı sinir hasarı.

Kalp ritim bozuklukları, kalp kapak hastalıkları ve kansızlık da benzer belirtiler verebileceği için hekiminiz bunları da araştırabilir.

Neler yapabilirsiniz?

• Kalkmayı adımlara bölün: önce yatakta oturun, ayak bileklerinizi ve bacaklarınızı birkaç kez hareket ettirin, sonra bir yere tutunarak kalkın ve yürümeden önce birkaç saniye bekleyin.
• Sıvı kısıtlamanız yoksa gün içinde düzenli su için. Sabah yataktan kalkmadan önce bir-iki bardak su içmek bazı kişilere yardımcı olur.
• Büyük öğünler yerine küçük öğünler yiyin; yemekten hemen sonra ayağa fırlamayın.
• Alkolden kaçının.
• Sıcak banyoda ve hamamda dikkatli olun; duşu mümkünse oturarak alın.
• Başınız dönmeye başladığında hemen oturun. Oturamıyorsanız bacaklarınızı çaprazlayıp baldır ve kalça kaslarınızı sıkmak, tansiyonun toparlanmasına yardım eder.

Bacak çorabı giymek, yatağın baş tarafını yükseltmek ya da tuzu artırmak bazı kişilerde işe yarar. Ancak bu önlemler yüksek tansiyon ve kalp yetmezliği olan kişilerde sakıncalı olabileceği için yalnızca hekim önerisiyle uygulanmalıdır.

İlaçlarınızı kendi başınıza kesmeyin

Baş dönmesinin bir tansiyon ilacından kaynaklandığını düşünseniz bile ilacı kendi başınıza bırakmayın. Bazı kişilerde oturarak ya da yatarak ölçülen tansiyon yüksek, ayakta ölçülen tansiyon düşüktür; bu dengeyi kurmak hekim değerlendirmesi gerektirir. Hekiminiz ilacın dozunu, alınma saatini ya da türünü değiştirebilir. İlaçları hekime danışmadan başlamayın, kesmeyin ve dozunu değiştirmeyin.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Ayağa kalkınca baş dönmesi sık tekrarlıyorsa
• Bu yüzden düştüyseniz ya da düşmekten korkuyorsanız
• Yeni bir ilaca başladıktan ya da ilacınızın dozu değiştikten sonra başladıysa
• Hiç bayıldıysanız; her bayılma, kendiliğinden düzelse bile hekim tarafından değerlendirilmelidir