Uyku İlaçları ve Düşme Riski

Uykusuzluk ileri yaşta sık görülen ve hayatı gerçekten zorlaştıran bir yakınmadır. Uyku ilaçları ilk gecelerde işe yarıyor gibi görünür. Ancak ileri yaşta bu ilaçların etkisi ertesi güne taşar; sabah sersemliği, dikkat azalması, kafa karışıklığı, düşme ve kırık riskini artırır.

Bu yazı uyku ilacınızı kendi başınıza bırakmanız için değil, hekiminizle konuşabilmeniz için hazırlandı. Uzun süredir kullanılan bir uyku ilacını aniden bırakmak tehlikeli olabilir.

Yaşla uyku nasıl değişir?

Yaş ilerledikçe uyku daha hafif hale gelir, gece uyanmaları artar, kişi akşam daha erken uykusu gelip sabah daha erken uyanır. Bu değişiklikler tek başına hastalık değildir. Gündüz dinç hissediyorsanız, gece birkaç kez uyanmak ilaç gerektiren bir sorun olmayabilir.

Hangi ilaçlardan söz ediyoruz?

• Sakinleştiriciler (benzodiazepinler) — Kaygı ve uykusuzlukta kullanılan, alışkanlık yapabilen ilaçlar.
• Benzer etkili uyku ilaçları — Kimyasal yapıları farklı olsa da etkileri ve riskleri benzerdir.
• Uyku yapan alerji ilaçları — Bazı reçetesiz uyku destekleri ve soğuk algınlığı ilaçları bu etkiyi taşır.
• Uyku amacıyla verilen bazı antidepresan ve antipsikotik ilaçlar

Amerikan Geriatri Derneği’nin ileri yaşta dikkat gerektiren ilaçlar listesi (Beers ölçütleri), ilk üç gruptaki ilaçların ileri yaşta mümkün olduğunca kullanılmamasını önerir.

Riskler neler?

Dokuz ilaç grubunu inceleyen bir meta-analizde, benzodiazepin kullanan ileri yaştaki kişilerde düşme olasılığı kullanmayanlara göre yaklaşık bir buçuk kat yüksek bulunmuştur. Düşme, ileri yaşta kalça kırığına ve bağımsızlığın kaybına yol açabilir.

Bu ilaçlar ayrıca unutkanlık ve kafa karışıklığı yapabilir, gündüz uyku haline ve araç kullanırken dikkat azalmasına yol açabilir. Zamanla etkileri azalır, aynı etkiyi almak için doz artırma isteği doğar ve ilaç bırakılmak istendiğinde uykusuzluk geçici olarak kötüleşir. Bu durum birçok kişinin ilacı yıllarca kullanmasına neden olur.

İlaç bırakılabilir mi?

Uzun süredir kullananlarda bile mümkündür. Kanada’da yapılan bir çalışmada, uzun süredir sakinleştirici kullanan ileri yaştaki kişilere ilacın riskleri ve azaltma yolları anlatılan bir bilgilendirme broşürü verildi. Altı ay sonra bu kişilerin yüzde 27’si ilacı bırakmıştı; broşür almayanlarda bu oran yüzde 5’ti. Yüzde 11’i de dozunu azaltmıştı.

İlaç azaltma hekim kontrolünde, haftalar ya da aylar içinde, küçük adımlarla yapılır. Aniden bırakmak kaygı, uykusuzluk, titreme ve nadiren nöbet gibi yoksunluk belirtilerine yol açabilir. Azaltma sırasında uykunun birkaç hafta bozulması beklenen bir durumdur ve genellikle geçer. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan başlamayın, kesmeyin ve dozunu değiştirmeyin.

İlaçsız yöntemler

Amerikan Hekimler Koleji (ACP), uzun süreli uykusuzlukta ilk tedavi olarak uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapiyi önerir. Bu yöntem bir uzmanla yürütülür, ama temel ilkelerinin bir kısmı evde de uygulanabilir:

• Her sabah aynı saatte kalkın; hafta sonu da.
• Yalnızca uykunuz geldiğinde yatın. Yaklaşık 20 dakika içinde uyuyamazsanız kalkın, loş ışıkta sakin bir şeyle uğraşın ve uykunuz gelince geri dönün.
• Yatakta uyumadan geçirdiğiniz zamanı azaltın; yatağı televizyon izlemek ya da düşünmek için kullanmayın.
• Gündüz dışarı çıkın, gün ışığı alın ve hareket edin.
• Gündüz uykusunu kısa tutun ve öğleden sonra geç saatlere bırakmayın.
• Çay, kahve ve kolayı öğleden sonra kesin. Alkol uyumayı kolaylaştırıyor gibi görünse de gecenin ikinci yarısında uykuyu böler.
• Yatak odası karanlık, sessiz ve serin olsun.

Uykusuzluğun arkasındaki nedenler

Uykusuzluk bazen başka bir sorunun belirtisidir: ağrı, gece idrara kalkma, depresyon, kaygı, uykuda horlama ve nefes durması (uyku apnesi), akşamları bacaklarda huzursuzluk, kalp ve akciğer hastalıkları ya da akşam alınan bazı ilaçlar. Bu nedenler tedavi edildiğinde uyku da düzelebilir.

Reçetesiz satılan uyku destekleri ve bitkisel ürünler de hekiminize söylenmelidir; bazıları uyku yapan alerji ilaçları içerir ve ileri yaşta sakıncalıdır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Uyku ilacı ya da sakinleştirici kullanıyorsanız ve bu ilaçlar son bir yılda gözden geçirilmediyse
• Sabahları sersem kalkıyor, gün içinde uyukluyor ya da düşüyorsanız
• Uykusuzluk birkaç haftadır sürüyor ve günlük hayatınızı etkiliyorsa
• Horlama ve uykuda nefes durması fark edildiyse