Ayak ve Bacak Şişmesi (Ödem): Nedenleri ve Ne Zaman Hekime Başvurmalı?

Ayaklarda, ayak bileklerinde ya da bacaklarda şişlik, dokularda sıvı birikmesi sonucu olur ve buna ödem denir. Şişlik çoğu zaman birkaç gün içinde kendiliğinden geçer. Ancak bazen kalp, böbrek ya da karaciğer hastalığının ya da bacakta bir pıhtının belirtisi olabilir (NHS hasta bilgisi). Bu yüzden şişliğin tek bacakta mı, iki bacakta mı olduğu ve ne kadar hızlı geliştiği önemlidir.

Sık nedenler

• Uzun süre aynı pozisyonda oturmak ya da ayakta durmak
• Tuzlu yiyecekleri fazla yemek
• Fazla kilo
• Bacak toplardamarlarında yetmezlik ve varisler
• Bazı ilaçlar
• Tiroid hastalıkları
• Kalp, böbrek ya da karaciğer hastalıkları
• Yaralanma, böcek sokması ya da ciltte enfeksiyon
• Bacak toplardamarında pıhtı

Bacak toplardamarlarındaki yetmezlik orta ve ileri yaşta başlar; şişlik akşama doğru artar, bacak yukarı kaldırılınca azalır (Trayes ve ark. derlemesi, 2013). Uzun sürerse ayak bileğinin iç tarafında deride kahverengi-kırmızı renk değişikliği ve kaşıntılı egzama görülebilir.

İlaçlar şişlik yapabilir

Bazı tansiyon ilaçları (özellikle kalsiyum kanal blokerleri), ağrı kesiciler (ibuprofen gibi steroid olmayan iltihap gidericiler), kortizon ve hormon ilaçları ile bazı antidepresanlar şişliğe yol açabilir (Trayes ve ark. derlemesi, 2013). Yeni bir ilaca başladıktan sonra ayaklarınız şiştiyse bunu hekiminize söyleyin; ilaçlarınızı birlikte gözden geçirebilirsiniz.

Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin. Şişlik için kendi başınıza idrar söktürücü kullanmayın: şişliğin nedeni ortaya konmadan verilen idrar söktürücü, ileri yaşta sıvı kaybına, tansiyon düşmesine ve tuz dengesinin bozulmasına yol açabilir. Ağrı kesicilerin güvenli kullanımı Ağrı Kesiciler yazısında anlatılıyor.

Tek bacakta mı, iki bacakta mı?

Tek bacakta şişlik, özellikle aniden başladıysa ve baldırda ya da uylukta zonklayan ağrı, kızarıklık ya da morarma varsa bacak toplardamarında pıhtının (derin ven trombozu) belirtisi olabilir (NHS hasta bilgisi). Pıhtı akciğere gidebileceği için tek bacakta nedeni bilinmeyen şişlik aynı gün değerlendirilmelidir. Pıhtı riski 60 yaşın üzerinde, hastaneden yeni çıkmış, ameliyat olmuş, üç gün ya da daha uzun süre yatağa bağlı kalmış, kanser ya da kalp yetmezliği olan kişilerde daha yüksektir.

İki bacakta şişlik daha çok toplardamar yetmezliği, ilaçlar ya da kalp, böbrek veya karaciğer hastalığıyla ilişkilidir. Kalp yetmezliği olan kişilerde kısa sürede kilo artışı ve bacaklarda şişlik, hastalığın kötüleştiğini gösterebilir; düzenli tartılmanın önemi Kalp Yetmezliğiyle Yaşamak yazısında anlatılıyor.

Hekim neye bakar?

Hekim şişliğin ne zaman başladığını, tek ya da iki taraflı olup olmadığını ve pozisyonla değişip değişmediğini sorar; kullandığınız ilaçları gözden geçirir. Kalp, böbrek, karaciğer ve tiroid hastalıklarına yönelik muayene yapar. Gerekirse kan ve idrar tahlilleri, kalp ultrasonu ya da bacak toplardamarlarının ultrasonu istenir. Hangi tetkiklerin gerektiğine muayeneden sonra hekim karar verir.

Evde neler yapılabilir?

Nedeni bilinen ve hafif seyreden şişlikte şunlar yardımcı olabilir (NHS hasta bilgisi):

• Fırsat buldukça bacaklarınızı bir sandalyenin ya da yastıkların üzerine kaldırın.
• Kan dolaşımını hızlandırmak için yürüyüş gibi hafif hareketler yapın.
• Geniş, rahat, alçak topuklu ve yumuşak tabanlı ayakkabı giyin.
• Ayaklarınızı yıkayın, iyice kurulayın ve nemlendirin; şişmiş ciltte enfeksiyon kolay gelişir.
• Uzun süre aralıksız oturmayın ya da ayakta kalmayın.
• Sıkı çorap, giysi ya da ayakkabı giymeyin.

Varis çorabı (basınçlı çorap) toplardamar yetmezliğinde işe yarayabilir. Ancak bacak atardamarlarında daralma olan kişilerde zararlı olabileceği için önce atardamar dolaşımının kontrol edilmesi gerekir (Trayes ve ark. derlemesi, 2013). Varis çorabını hekiminize danışmadan kullanmaya başlamayın.

Diyabetiniz varsa şişmiş ayakların her gün kontrol edilmesi ayrıca önemlidir; nelere bakılacağı Diyabette Ayak Bakımı yazısındadır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

İki bacakta şişlik varsa ve şunlardan biri varsa birkaç gün içinde hekiminize başvurun (NHS hasta bilgisi):

• Evde birkaç gün uyguladığınız önlemlere rağmen düzelmiyorsa
• Giderek artıyorsa
• Kalp, böbrek ya da bacak damarlarıyla ilgili bir hastalığınız varsa

Şu durumlarda aynı gün değerlendirilmeniz gerekir:

• Tek ayakta, ayak bileğinde ya da bacakta nedenini bilmediğiniz şişlik
• Bir yaralanmadan sonra çok fazla ya da giderek artan şişlik
• Şişlik şiddetli, ağrılı ya da aniden başladıysa
• Yüzde ya da karında da şişlik varsa
• Şişlik olan bölge kızarık ya da dokununca sıcaksa
• Ateş, üşüme ya da titreme varsa
• Diyabetiniz varsa ve ayaklarınız ya da bacaklarınız şiştiyse