Deliryum: Hastanede Ani Başlayan Kafa Karışıklığı

Hastaneye yatan anneniz ya da babanız bir gece birden sizi tanımayabilir, odada olmayan kişilerle konuşabilir ya da tam tersine gün boyu uyuyup soruları yanıtsız bırakabilir. Ertesi sabah durum düzelmiş gibi görünür, akşam yeniden bozulur. Bu tablonun en sık nedeni deliryumdur.

Deliryum, beynin bedensel bir hastalığa ya da strese verdiği yanıttır. Acil tıbbi değerlendirme gerektirir, çoğu zaman bir nedeni bulunur ve neden tedavi edildiğinde genellikle düzelir.

Ani kafa karışıklığı deliryum olabilir mi?

Deliryum, saatler ya da günler içinde başlayan, gün içinde iniş çıkış gösteren bir dikkat ve bilinç bozukluğudur (NICE önerisi). Kişi dikkatini toplayamaz, konuşması dağılır, nerede olduğunu ve günü karıştırabilir. Görmediği şeyleri görebilir ya da çevresindekilere şüpheyle bakabilir.

Deliryum ile demans farklı durumlardır. Demans aylar ve yıllar içinde yavaş ilerler; deliryum ise hızla başlar. İkisi bir arada da bulunabilir: demansı olan kişilerde deliryum daha sık görülür ve deliryum geçiren kişide var olan bir demans ilk kez fark edilebilir.

İki farklı görünüm

Deliryumun herkesin tanıdığı biçimi huzursuz olanıdır. Kişi yataktan kalkmaya çalışır, serumunu ya da sondasını çekebilir, bağırabilir, hayal görebilir.

Daha sık gözden kaçan biçimi ise sessiz olanıdır. Kişi içine kapanır, aşırı uykulu görünür, sorulara geç ve kısa yanıt verir, yemek yemez, yatağından kalkmaz. Bu hal kolayca yorgunluk, yaşın getirdiği bir durgunluk ya da depresyon sanılır. Bazı kişilerde iki görünüm gün içinde birbirini izler.

Ameliyat sonrasında veya hastanede deliryum neden olur?

Hastanede ya da bakım evinde deliryum riski özellikle şu kişilerde yüksektir:

• 65 yaş ve üzerindekiler
• Demansı ya da daha önce hafıza sorunu olanlar
• Kalça kırığı geçirenler
• Ağır hastalığı olanlar

Deliryumu tetikleyen durumlar çoğu zaman birden fazladır: enfeksiyon (özellikle idrar yolu ve akciğer enfeksiyonu), ameliyat ve anestezi, bazı ilaçlar, susuz kalma, kabızlık, idrar yapamama, ağrı, uykusuzluk, gözlük ve işitme cihazından uzak kalmak ve yabancı bir ortam.

Yakınların fark etmesi neden önemli?

Hekimler ve hemşireler kişiyi hastaneye yattığı günden itibaren tanır. Önceki halini bilen sizsiniz. “Babam normalde gazete okur, bizi tanır, kendi başına yemek yer” bilgisi, bugünkü halin yeni bir değişiklik olduğunu anlamanın en hızlı yoludur.

Yakınınızın dalgınlaştığını, içine kapandığını ya da huzursuzlandığını fark ederseniz bunu hemen hekime ya da hemşireye söyleyin ve “Deliryum olabilir mi?” diye sorun. Hekimler bunu kısa testlerle değerlendirir ve nedenini araştırır.

Yakınlar deliryumu önlemeye nasıl yardım edebilir?

Hastanede yönünü hatırlatma, uyku düzeni, hareket, görme ve işitme desteği ile yeterli sıvı alımına yönelik önlemlerin birlikte uygulanması deliryum riskini azaltabilir (Inouye ve ark. çalışması, 1999). Yakınlar, sağlık ekibinin önerileri doğrultusunda bu önlemlere yardımcı olabilir:

• Gözlüğünü, işitme cihazını ve takma dişini yanında bulundurun.
• Gün içinde günü, saati ve nerede olduğunu doğal bir biçimde hatırlatın; odada görebileceği bir saat ve takvim olsun.
• Aile fotoğrafı gibi tanıdık birkaç eşya getirin.
• Düzenli ziyaret edin; tanıdık yüzler ve sesler kişiyi yatıştırır.
• Gündüz perdeleri açık tutun, hekim izin veriyorsa yataktan kalkıp yürümesine yardım edin.
• Gece ışıkların ve gürültünün azalmasına yardım edin.
• Yemek yemesine ve su içmesine yardım edin.
• Ağrısı, kabızlığı ya da idrar yapma güçlüğü varsa ekibe bildirin.

Huzursuz bir yakınla tartışmak ya da onu düzeltmekte ısrar etmek huzursuzluğu artırır. Sakin bir sesle, kısa cümlelerle konuşun ve kendinizi tanıtın.

Tedavi

Deliryumun asıl tedavisi nedenini bulup tedavi etmektir: enfeksiyonun tedavisi, susuzluğun giderilmesi, kabızlığın ve idrar yapamamanın çözülmesi, ağrının kontrolü ve deliryuma yol açabilecek ilaçların gözden geçirilmesi. İlaçları gözden geçirmek hekimin işidir. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin. Yukarıdaki önlemler tedavi sırasında da sürdürülür.

Sakinleştirici ilaçlar deliryumun kendisini tedavi etmez. Yalnızca kişi kendine ya da başkasına zarar verme tehlikesi taşıyorsa ve öteki yöntemler yetmediyse, en düşük dozda ve kısa süreli olarak kullanılır.

Deliryumdan sonra

Deliryum çoğu kişide günler içinde düzelir, ama tam iyileşme haftalar sürebilir ve bazı kişilerde dalgınlık daha uzun kalabilir. Deliryum geçiren kişilerde sonraki yıllarda hafıza ve düşünme becerilerinde gerileme riski daha yüksektir (Goldberg ve ark. meta-analizi, 2020). Bu yüzden taburculuktan birkaç ay sonra hafıza ve düşünme becerilerinin yeniden değerlendirilmesi yararlı olabilir.

Deliryum geçiren kişi o günlerde yaşadıklarını, gördüğü hayalleri ve duyduğu korkuyu hatırlayabilir. Bunun hakkında konuşmak ve ne olduğunu anlamak, kişinin kendisi ve ailesi için rahatlatıcıdır.

Daha önce deliryum geçirmiş olmak, sonraki hastane yatışlarında deliryum riskini artırır. Bir sonraki yatışta ekibe bu öyküyü söylemek, önlemlerin baştan alınmasını sağlar.

Evde de görülebilir

Deliryum yalnız hastanede olmaz. Evde yaşayan ileri yaştaki bir kişide birkaç saat ya da gün içinde başlayan dalgınlık, aşırı uyku hali ya da huzursuzluk; idrar yolu enfeksiyonu, zatürre, susuz kalma, kabızlık ya da yeni başlanan bir ilaçla ilişkili olabilir. Yeni başlayan kafa karışıklığı ya da bilinçte değişiklik acil değerlendirme gerektirir; evde 112’yi arayın (NHS hasta bilgisi). Ateş veya başka bir belirti eklenmesini beklemeyin. Hastanede ise hemen hekime ya da hemşireye bildirin.

Ne zaman 112?