İleri Yaşta Aşılar: Grip, Zatürre, Zona ve Diğerleri

Yaş ilerledikçe bağışıklık sistemi zayıflar. Grip, zatürre ve zona gibi enfeksiyonlar ileri yaşta daha sık ve daha ağır geçer; hastaneye yatışa, kalp ve akciğer hastalıklarının kötüleşmesine ve uzun süren bir güçsüzlüğe yol açabilir. Aşılar ileri yaşta da bu riski azaltmanın en etkili yollarındandır.

Hangi aşının size uygun olduğu yaşınıza, hastalıklarınıza, kullandığınız ilaçlara ve daha önce hangi aşıları olduğunuza göre değişir. Aşı kararlarını aile hekiminizle birlikte verin. Aşağıda her aşının kimlere önerildiği, Türkiye’de bedelinin karşılanıp karşılanmadığı ve aşının nasıl yaptırılacağı anlatılıyor.

Hangi aşı, ne zaman?

• Grip aşısı — her yıl, tercihen sonbaharda
• Pnömokok (zatürre) aşısı — 65 yaşından sonra, kronik hastalığı olanlarda daha erken; kaç doz gerektiği önceki aşılarınıza göre değişir
• Tetanos-difteri aşısı — 10 yılda bir
• Zona aşısı — 50 yaşından sonra, 2–6 ay arayla iki doz
• RSV aşısı — tek doz; özellikle 75 yaş ve üzerinde ve kronik akciğer hastalığı olanlarda
• COVID-19 aşısı — risk durumunuza göre yılda bir ya da iki doz

Grip aşısı

Grip virüsü her yıl değiştiği için grip aşısı her yıl yapılır. En iyisi grip mevsimi başlamadan, sonbaharda aşı olmaktır; aşı grip mevsimi boyunca da yapılabilir (Sağlık Bakanlığı grip bilgisi). Aşı gripten tamamen korumasa da hastalığın ağır geçme ve hastaneye yatma riskini azaltır (Dünya Sağlık Örgütü bilgi notu). Grip aşısı ölü (inaktif) virüs parçalarından hazırlanır ve grip hastalığına yol açmaz; aşıdan sonra bir-iki gün kolda ağrı ya da hafif halsizlik olabilir.

65 yaş ve üzerindeki kişilerle huzurevi ve bakımevinde kalanların grip aşısı bedeli hekim reçetesiyle ve sağlık raporu aranmadan her yıl bir kez karşılanır. 65 yaşından küçük olup kalp ya da akciğer hastalığı, şeker hastalığı, böbrek yetmezliği gibi kronik bir hastalığı olanlarda bedel hastalığı belirten sağlık raporuyla karşılanır (Sağlık Bakanlığı mevsimsel grip bilgisi).

Aşı olsanız bile ani ateş, kas ağrısı ve halsizlik gibi grip belirtileri başlarsa ilk iki gün içinde hekiminize başvurun. Risk grubundaki kişilere erken dönemde grip ilacı (antiviral) verilebilir; bu ilaçlar yalnız hekim önerisiyle kullanılır (Sağlık Bakanlığı mevsimsel grip bilgisi).

Pnömokok (zatürre) aşısı

Pnömokok bakterisi zatürrenin, kan zehirlenmesinin ve menenjitin önemli nedenlerindendir. Pnömokok aşısı bu bakterinin yol açtığı hastalıklara karşı korur; başka mikropların yaptığı zatürreyi önlemez.

65 yaş ve üzerindeki kişilere iki doz pnömokok aşısı önerilir. Bunlardan konjuge pnömokok aşısı aile sağlığı merkezlerinde ücretsiz yapılır; diğer aşının (polisakkarit pnömokok aşısı) bedeli belirli risk gruplarında reçeteyle karşılanır (Sağlık Bakanlığı erişkin aşılama bilgisi). Kronik akciğer, kalp, karaciğer ya da böbrek hastalığı, şeker hastalığı ya da kanser gibi durumlarda pnömokok aşısı 65 yaşından önce de önerilir (Türk Toraks Derneği bildirisi).

Daha önce hiç pnömokok aşısı olmamış 50 yaş ve üzerindeki kişilere, tek dozla tamamlanan daha yeni kuşak bir aşı (PCV20) da önerilmektedir (EKMUD önerisi).

Zatürre aşısı kaç yıl korur, tekrar gerekir mi?

Bütün pnömokok aşıları için geçerli tek bir tekrar aralığı yoktur. Konjuge ve polisakkarit aşıların tekrar gereksinimleri farklıdır; ek doz kararı hangi aşıyı ne zaman olduğunuza ve hastalıklarınıza göre verilir (EKMUD Erişkin Bağışıklama Rehberi). Aşı kartınızı ya da kayıtlarınızı hekiminize gösterin; yalnız üzerinden geçen yıla bakarak tekrar aşı yaptırmayın.

Tetanos-difteri aşısı

Tetanos toprakla bulaşan bir mikrobun yol açtığı, ölümcül olabilen bir hastalıktır; bahçe işleri ve küçük yaralanmalar risk oluşturur. Çocukluk aşıları tamamlanmış yetişkinlere 10 yılda bir tetanos-difteri aşısı yapılır; aşı kaydı olmayanlarda aşılama üç dozla tamamlanır (Sağlık Bakanlığı erişkin aşılama bilgisi). Bu aşı aile sağlığı merkezlerinde ücretsiz uygulanır.

Erişkinlikte bu dozlardan en az birinin boğmaca aşısını da içeren karma aşı (TdaB) olarak yapılması önerilir (EKMUD önerisi). Boğmaca yaşamının ilk aylarındaki bebekler için hâlâ ciddi bir hastalıktır (EKMUD Erişkin Bağışıklama Rehberi); evinize yeni doğmuş bir bebek gelecekse aşılarınızı hekiminizle gözden geçirin.

Kirli bir yara, hayvan ısırığı, yanık ya da bir şeyin batması gibi yaralanmalarda son tetanos aşınızın üzerinden 5 yıldan fazla geçtiyse ya da aşı durumunuzu bilmiyorsanız bir sağlık kuruluşuna başvurun. Yaranın durumuna göre tetanos aşısı ve gerekirse ek koruyucu tedavi yapılır (EKMUD Erişkin Bağışıklama Rehberi).

Zona aşısı kimlere yapılır, kaç doz uygulanır?

Zona, çocuklukta geçirilen suçiçeği virüsünün yıllar sonra yeniden etkinleşmesiyle ortaya çıkar. Vücudun bir tarafında ağrılı, su kabarcıklı bir döküntü yapar. İleri yaşta daha sık görülür ve döküntü geçtikten sonra aylarca sürebilen sinir ağrısı bırakabilir. Belirtileri ve erken tedavinin önemi Zona yazısında anlatılıyor.

Zona aşısı daha önce zona geçirmiş olsalar bile 50 yaş ve üzerindeki bütün erişkinlere önerilir; 2 ile 6 ay arayla iki doz yapılır (EKMUD önerisi). Bu aşı canlı virüs içermez; bağışıklığı zayıflamış kişilere de önerilir.

Şu anda zona geçiriyorsanız aşı döküntü iyileştikten sonra yapılır. Aşı geçirilmekte olan zonayı ya da zona sonrası ağrıyı tedavi etmez (EKMUD Erişkin Bağışıklama Rehberi).

Zona aşısı Sağlık Bakanlığı’nın erişkinlere ücretsiz uyguladığı aşılar arasında yer almaz; hekim reçetesiyle eczaneden alınır. Uygunluğu ve maliyeti için hekiminize danışın.

RSV aşısı

RSV (solunum sinsityal virüsü) gençlerde çoğu zaman soğuk algınlığı gibi geçen bir solunum yolu virüsüdür. İleri yaştaki kişilerde ve kalp ya da akciğer hastalığı olanlarda zatürreye ve hastaneye yatışa yol açabilir.

RSV aşısı 75 yaş ve üzerindeki herkese ve kronik akciğer hastalığı olan erişkinlere önerilir (Türk Toraks Derneği bildirisi). Bazı uzman önerileri 60 yaşından itibaren herkesi kapsar; aşı tek doz yapılır ve en uygun zaman, RSV mevsimi başlamadan önceki Ağustos–Ekim aylarıdır (EKMUD önerisi). Daha önce RSV aşısı olduysanız tekrar gerekmez.

RSV aşısı da Sağlık Bakanlığı’nın erişkinlere ücretsiz uyguladığı aşılar arasında yer almaz.

COVID-19 aşısı

COVID-19’un ağır geçme riski en yüksek olan kişilere düzenli aşı önerilir (Dünya Sağlık Örgütü COVID-19 aşı bilgisi):

• 75 yaş ve üzerindekiler
• Kalp, akciğer, böbrek, karaciğer ya da sinir sistemi hastalığı ya da şeker hastalığı olan 60 yaş ve üzerindekiler
• Bakımevinde kalanlar
• Bağışıklığı belirgin şekilde zayıflamış olanlar

Bu kişilere yılda en az bir doz, tercihen yaklaşık altı ay arayla iki doz önerilir. 60 yaş ve üzerindeki diğer kişilerde yılda bir doz düşünülebilir (Dünya Sağlık Örgütü COVID-19 aşı bilgisi).

COVID-19 aşısına nasıl ulaşabileceğinizi ve size uygun olup olmadığını aile hekiminize sorun.

Hac ya da umreye gidecekseniz

Hac ve umre ziyaretine gidecek kişilere meningokok (menenjit) aşısı önerilir; Suudi Arabistan da gelen erişkinlerin dört bileşenli meningokok aşısı olmasını şart koşar. Çocuk felci ve kızamık-kızamıkçık-kabakulak aşıları da önerilen aşılar arasındadır. Meningokok aşısının yolculuktan en az 10 gün önce yapılmış olması gerekir; çocuk felci aşısının ise mümkünse en az dört hafta önce yapılması önerilir (Sağlık Bakanlığı erişkin aşılama bilgisi).

Yolculuk aşıları seyahat sağlığı merkezlerinde yapılır (Seyahat Sağlığı). Gideceğiniz tarihten birkaç hafta önce başvurun.

Aşı nasıl yaptırılır?

• Ücretsiz aşılar — tetanos-difteri ve konjuge pnömokok aşısı aile sağlığı merkezinde yapılır. Bunun için aile hekiminize başvurun.
• Eczaneden alınan aşılar — grip aşısı ve zona, RSV gibi ücretli aşılar hekim reçetesiyle eczaneden alınır ve aile sağlığı merkezinde ya da bir sağlık kuruluşunda yapılır.
• Aşıyı taşırken — aşılar buzdolabı soğukluğunda (2–8 °C) kalmalıdır; donan ya da ısınan aşı bozulabilir (EKMUD Erişkin Bağışıklama Rehberi). Eczaneden aldığınız aşıyı soğuk bir çantada, buza doğrudan değdirmeden taşıyın ve aynı gün yaptırın.
• Aynı gün birden fazla aşı — aşıların çoğu aynı gün, farklı kollara yapılabilir; bu, aşıların etkisini azaltmaz (EKMUD Erişkin Bağışıklama Rehberi). Hangi aşıların birlikte yapılacağını hekiminiz planlar.

Aşı kayıtlarınızı düzenleyin

Hangi aşıyı ne zaman olduğunuzu bilmek, gereksiz tekrarı ve eksik kalan aşıları önler. e-Nabız’daki kayıtlarınızı kontrol edin, varsa aşı kartınızı saklayın ve hekim görüşmesine götürün. Aşılarınızı tek sayfada tutmak için yazdırılabilir bir form: Aşı kaydı.

Kimler dikkat etmeli?

• Daha önce bir aşıdan sonra ağır alerjik tepki ya da başka ciddi bir sorun yaşadıysanız bunu mutlaka söyleyin.
• Kanser tedavisi, kortizon ya da bağışıklığı baskılayan başka bir tedavi alıyorsanız aşıların zamanlamasını hekiminiz planlar.
• Orta ya da ağır, ateşli bir hastalık sırasında aşı genellikle iyileşene kadar ertelenir; hafif bir soğuk algınlığı çoğu zaman engel değildir.
• Kan sulandırıcı kullanıyorsanız aşıyı yapan sağlık çalışanına söyleyin; iğne yerine daha uzun süre bastırılması gerekebilir.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Aşıdan sonra kolda ağrı, kızarıklık, hafif ateş ve halsizlik genellikle birkaç gün içinde geçer. Bu belirtiler birkaç günden uzun sürerse ya da artarsa hekiminize başvurun.