Kansızlık ve B12 Eksikliği: Belirtileri ve Nedeninin Araştırılması

Kansızlık (anemi), kanda oksijen taşıyan alyuvarların sayısının ya da içlerindeki hemoglobin miktarının olması gerekenden az olmasıdır (NHS B12 bilgisi). Kansızlık bir hastalığın adı değil, bir bulgudur. Asıl soru “neden?” sorusudur.

En sık türü demir eksikliğine bağlı kansızlıktır. B12 vitamini ya da folat eksikliği de kansızlık yapar. Kan sayımı bu türleri birlikte gösterir; neden açık değilse hekim başka tahliller ister (NHS demir eksikliği bilgisi).

Belirtiler

Demir eksikliğine bağlı kansızlıkta sık görülenler (NHS demir eksikliği bilgisi):

• Yorgunluk ve halsizlik
• Nefes darlığı
• Kalp çarpıntısı
• Derinin her zamankinden soluk olması
• Baş ağrısı

Daha seyrek olarak kulak çınlaması, dilde yanma, saç dökülmesi, buz ya da kâğıt gibi yiyecek olmayan şeyleri yeme isteği, yutma güçlüğü, ağız köşelerinde yaralar, kaşık biçimli tırnaklar ve huzursuz bacaklar görülebilir. Tedavi edilmeyen kansızlık kalbi yorar; kalp hızını artırabilir ve kalp yetmezliğine yol açabilir (NHS demir eksikliği bilgisi).

Kansızlık yavaş geliştiğinde belirtiler sinsi olabilir ve yaşa bağlanıp gözden kaçabilir. Açıklanamayan yorgunluk ya da nefes darlığını hekime gösterin.

Demir eksikliği: neden mutlaka araştırılır?

Erkeklerde ve adet görmeyen kadınlarda demir eksikliğinin sık nedenlerinden biri, mide ya da bağırsaktan yavaş yavaş sızan kandır. Demir eksikliği kansızlığı olan bu kişilerin yaklaşık üçte birinde altta yatan bir hastalık bulunur; en sık sindirim sistemindedir. Mide ve bağırsak kanserleri bu yolla, çoğu zaman başka özgül bir belirti vermeden ortaya çıkabilir (Snook ve ark. BSG kılavuzu, 2021).

Sızan kanın başka sık nedenleri şunlardır (NHS demir eksikliği bilgisi):

• İbuprofen, aspirin gibi romatizma ağrı kesicileri
• Mide ülseri
• Yemek borusu ya da bağırsaklarda iltihap
• Hemoroit (basur)

Bu yüzden demir eksikliğinde hekim nedeni araştırır. Dışkıda gizli kan testi istenebilir; çoğu zaman mideye ve kalın bağırsağa kamerayla bakılması (endoskopi ve kolonoskopi) gerekir (NHS demir eksikliği bilgisi; Snook ve ark. BSG kılavuzu). Hangi tetkiklerin gerektiğine hekiminiz karar verir.

Demir tableti kansızlığı düzeltse bile kanamanın nedenini ortadan kaldırmaz. Kansızlığınızın nedeni araştırılmadan kendi başınıza demir almayın. Kan sulandırıcı kullanıyorsanız ilaçla ilgili dikkat edilecekler Kan Sulandırıcı Kullanırken yazısındadır.

Demir tableti kullanırken

Hekim demir tableti önerdiyse (NHS demir eksikliği bilgisi):

• Tedavi genellikle yaklaşık 6 ay sürer. Kan değerleriniz birkaç ay içinde tekrar kontrol edilir.
• Tabletler kabızlık ya da ishal, karın ağrısı, mide yanması ve bulantı yapabilir. Yemekle birlikte ya da yemekten hemen sonra almak yan etkileri azaltabilir.
• Demir tableti dışkının rengini koyulaştırır. Katran gibi siyah, yapışkan dışkıyla birlikte baş dönmesi ya da bayılma ise kanama işaretidir; aşağıdaki 112 kutusuna bakın.
• Çok miktarda çay, kahve ve süt ürünü demirin emilimini zorlaştırır. Tabletten sonra portakal suyu içmek emilime yardım edebilir.
• Demir tabletlerini çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklayın. Küçük bir çocukta demir zehirlenmesi ölümcül olabilir; zehirlenmede 114’ü arayın.

Et, kuru baklagiller, koyu yeşil yapraklı sebzeler ve kayısı, kuru erik, kuru üzüm gibi kuru meyveler demir açısından zengindir (NHS demir eksikliği bilgisi).

B12 ve folat eksikliği

B12 vitamini ya da folat eksikliği ileri yaşta daha sık görülür: 65–74 yaş arasındaki her 20 kişiden birini, 75 yaş ve üzerindeki her 10 kişiden birini etkiler (NHS B12 bilgisi).

Bu vitaminler sinir sisteminin sağlığı için de gereklidir. Eksiklik yorgunluk ve kansızlığın yanında şunlara yol açabilir (NHS B12 bilgisi; NICE önerisi):

• El ve ayaklarda karıncalanma ya da uyuşma
• Dengesizlik, yürüme bozukluğu ve düşmeler
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı, kafa karışıklığı ve depresyon
• Görme sorunları
• Dilde kızarıklık ve yanma, ağızda yaralar

B12 eksikliği kansızlık olmadan da olabilir. Kan sayımının normal olması eksikliği dışlamaz (NICE önerisi). Erken tanı önemlidir; belirtilerin çoğu tedaviyle düzelir, ama sinir sistemindeki hasar uzun sürerse kalıcı olabilir (NHS B12 bilgisi).

İlaçlar ve B12

Metformin, mide asidini azaltan mide koruyucular, kolşisin ve bazı sara (epilepsi) ilaçları B12 eksikliği riskini artırır (NICE önerisi). Bu ilaçları kullanan kişide eksiklik bulunursa hekim B12 tedavisi verir ve ilacın hâlâ gerekli olup olmadığını ya da değiştirilip değiştirilemeyeceğini gözden geçirir. Ayrıntılar Vitamin ve Besin Takviyeleri ve Uzun Süreli Mide Koruyucu Kullanımı yazılarındadır.

Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Tedavi

B12 eksikliği iğne ya da tabletle tedavi edilir. Nedene göre tedavi bir süre ya da ömür boyu sürebilir. Folat eksikliğinde folik asit tabletleri genellikle 4 ay kullanılır (NHS B12 bilgisi). Hafıza sorunu ya da kafa karışıklığı olan, sık hastaneye yatan ya da tabletleri düzenli alması zor olan ileri yaştaki kişilerde iğne tedavisi tercih edilebilir (NICE önerisi).

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Açıklanamayan yorgunluk, nefes darlığı, çarpıntı ya da solukluk varsa
• Kan tahlilinde kansızlık çıktıysa ve nedeni araştırılmadıysa
• El ve ayaklarda uyuşma, dengesizlik ya da yeni başlayan unutkanlık varsa
• Metformin ya da mide koruyucuyu uzun süredir kullanıyor ve bu belirtilerden birini yaşıyorsanız
• Dışkınızda kan görüyorsanız ya da istemeden kilo veriyorsanız