Kemik Erimesi (Osteoporoz): Risk, Tanı ve Tedavi

Kemik erimesi (osteoporoz), kemik kütlesinin azalması ve kemik dokusunun yapısının bozulmasıyla kemiklerin kolay kırılır hale gelmesidir. Ağrı ya da başka bir belirti vermez; çoğu zaman ilk işareti bir kırıktır. Kadınların yaklaşık ikide biri, erkeklerin beşte biri hayatları boyunca en az bir kez bu tür bir kırık geçirir (NOGG verisi).

Kırılganlık kırığı

Ayakta durma yüksekliğinden ya da daha alçaktan düşerek oluşan kırığa kırılganlık kırığı denir; sağlıklı bir kemik bu kadar küçük bir zorlanmayla kırılmaz. En sık kalçada, el bileğinde, omurgada ve omuzda görülür.

Omurga kırıklarının çoğu fark edilmez. Boyun gençlikteki boya göre 4 cm ya da daha fazla kısalması, sırtın öne doğru kamburlaşması ya da bir hareketten sonra ani başlayan sırt ağrısı omurga kırığının işareti olabilir ve hekime söylenmelidir.

Kimlerde risk artar?

Kırık riski yaşla birlikte artar ve kadınlarda daha yüksektir. Başlıca risk etkenleri şunlardır (NOGG kılavuzuna göre):

• Daha önce kırılganlık kırığı geçirmiş olmak; yeni kırık riski yaklaşık iki katına çıkar
• Anne ya da babada kalça kırığı
• Üç ay ya da daha uzun süre ağızdan kortizon kullanmak
• Sigara içmek ve fazla alkol almak
• Düşük vücut ağırlığı
• Romatoid artrit ve diyabet
• 45 yaşından önce menopoza girmek
• Uzun süren beslenme ya da emilim bozukluğu, kronik karaciğer hastalığı, kronik böbrek hastalığı ve uzun süre tedavi edilmemiş tiroid bezi fazla çalışması
• Tiroid hormonunun gereğinden yüksek dozda kullanılması, meme kanserinde kullanılan aromataz inhibitörleri ve prostat kanserinde kullanılan hormon baskılayıcı tedaviler

Bu ilaçlardan birini kullanıyorsanız kemik sağlığınızı hekiminize sorun. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Düşmeye yol açan etkenler kırık riskini ayrıca artırır ve çoğu zaman kemik erimesinin risk etkenleriyle bir arada bulunur.

Nasıl anlaşılır?

Hekiminiz yaşınızı, cinsiyetinizi ve risk etkenlerinizi bir hesaplama aracına (FRAX) girerek önümüzdeki on yılda kırık geçirme olasılığınızı hesaplar. Menopoz sonrası kadınlarda ve 50 yaş üstü erkeklerde bir risk etkeni varsa bu hesaplama yapılmalıdır (NOGG önerisi).

Gerekli görülürse kemik yoğunluğu ölçülür (DEXA). Ölçümdeki T skorunun −2,5 ya da daha düşük olması kemik erimesi olarak tanımlanır. Ancak kırılganlık kırığı geçiren kişilerin çoğunda T skoru bu sınırın üzerindedir, çünkü kırık riski yalnız kemik yoğunluğuna bağlı değildir. Bu yüzden karar, ölçüm sonucu ve risk etkenleri birlikte değerlendirilerek verilir.

Boy kısalması, kamburlaşma ya da ani sırt ağrısında omurganın yandan grafisi çekilebilir. Kalsiyum, D vitamini ve böbrek işlevleri gibi kan tahlilleri yapılır; kemik erimesini hızlandıran ilaçlar ve hastalıklar gözden geçirilir.

Kırıktan sonra beklemeyin

Kırık iyileşir ve alçı çıkar, ama altta yatan kemik erimesi tedavi edilmezse yeni kırık riski yüksek kalır. Bu risk kırıktan hemen sonra en yüksektir: sonraki on yıl içinde olan yeni kırıkların üçte birinden fazlası ilk yıl içinde gerçekleşir (NOGG verisi). Basit bir düşmeyle kırık geçiren kişide kemik erimesi değerlendirmesi ve gerekiyorsa tedavi bu yüzden geciktirilmemelidir; düşme riski de ayrıca değerlendirilir. Ayrıntılar Kırıktan Sonra Kemik Erimesi Tedavisi yazısındadır.

Tedavi

Kemik erimesi ilaçları kırık riskini azaltır. Hangi ilacın uygun olduğuna hekiminiz kırık riskinize, diğer hastalıklarınıza ve tercihinize göre karar verir. Çoğu kişide ilk seçenek kemik yıkımını yavaşlatan ilaçlardır:

• Tabletler — Bazıları haftada bir kez alınır. Aç karnına, bol suyla alınmaları ve sonrasında bir süre dik durulması gerekir; talimata tam uyun.
• Yılda bir kez damardan verilen ilaç — Kalça kırığından sonra ilk seçenekler arasındadır.
• Altı ayda bir yapılan iğne (denosumab) — Deri altına uygulanır.

Kırık riski çok yüksek olan bazı kişilerde uzman hekim kemik yapımını artıran ilaçlar kullanır. Bu ilaçlar belirli bir süre verilir, ardından ara vermeden kemik yıkımını yavaşlatan bir ilaca geçilir.

Kemik erimesi uzun süreli bir durumdur. Tabletler genellikle en az 5 yıl, yıllık damar ilacı en az 3 yıl kullanılır; ardından kırık riski yeniden hesaplanır (NOGG önerisi). Tedaviye 70 yaşından sonra başlayanlarda, daha önce kalça ya da omurga kırığı geçirenlerde ve yüksek dozda kortizon kullananlarda tedavi daha uzun sürer. Tedaviyi kendi başınıza bırakmak kırık riskini artırır.

Denosumab iğnesi plansız bırakılırsa etkisi hızla kaybolur ve omurga kırığı riski artabilir. İğne tarihinizi takvime yazın ve kaçırmayın; hastaneye yatışta ya da hekim değiştirdiğinizde bu iğneyi kullandığınızı söyleyin. İlacın bırakılması gerekiyorsa hekiminiz başka bir ilaçla geçiş planlar.

Diş sağlığı ve nadir yan etkiler

Çene kemiğinde iyileşmeyen yara ve uyluk kemiğinde alışılmadık kırık, bu ilaçların ciddi ama çok nadir yan etkileridir. Tedavi süresince ağız hijyenine dikkat edin ve düzenli diş kontrollerinizi aksatmayın. Diş sallanması, diş etinde ağrı ya da şişlik gibi yakınmaları hekiminize ve diş hekiminize bildirin. Uyluğunuzda ya da kasığınızda yeni başlayan ve geçmeyen bir ağrı olursa hekiminize söyleyin.

Kalsiyum, D vitamini ve protein

Kemik erimesi olan ya da kırık riski taşıyan kişiler günde en az 700 mg kalsiyum almalıdır (NOGG önerisi); bu miktar öncelikle besinlerden, yetmezse takviyeyle karşılanır. Süt, yoğurt, peynir ve ayran başlıca kalsiyum kaynaklarıdır. D vitamini eksikliği olan ya da eksiklik riski taşıyan kişilere hekim takviye verir; evden çıkamayan ya da bakımevinde kalan kişilerde takviye daha sık gerekir. Kemik ve kas için yeterli protein almak da önemlidir.

Kalsiyum ve D vitamini tabletlerini kendi başınıza yüksek dozda kullanmayın. Takviyelerin ne zaman yararlı olduğu Vitamin ve Besin Takviyeleri yazısında, kalsiyumdan zengin beslenme Beslenme rehberinde anlatılıyor.

Hareket, sigara ve alkol

Yürüyüş gibi vücut ağırlığını taşıyan egzersizleri kas güçlendirme çalışmalarıyla birlikte, durumunuza göre uyarlayarak düzenli yapın. Kemik erimesi olan kişiler genellikle güvenle egzersiz yapabilir. Yalnız omurgayı tekrar tekrar zorlayarak öne büken hareketler dikkatle yapılmalıdır. Omurga kırığı geçirmiş ya da düşme riski yüksek kişiler egzersizi artırmadan önce hekime ya da fizyoterapiste danışmalıdır. Evde yapılabilecek hareketler Evde Güç ve Denge Egzersizleri yazısındadır.

Sigarayı bırakan kadınlarda omurga ve kalça kırığı riskinin azaldığı gösterilmiştir; kalça kırığında bu yarar bıraktıktan ancak beş yıl sonra ortaya çıkar. Alkolü azaltmak da kemik sağlığını korur. Bırakmanın yolları İleri Yaşta Sigarayı Bırakmak yazısındadır.

Düşmeleri önlemek

Omurga dışındaki kırıkların çoğu bir düşmeyle olur. Kemik erimesi ya da kırılganlık kırığı olan herkesin düşme riski değerlendirilmeli, riski olanlara denge egzersizleri önerilmelidir (NOGG önerisi). Evde alınabilecek önlemler ve ilaçların gözden geçirilmesi Düşmelerden Korunma rehberinde anlatılıyor.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Ayakta durma yüksekliğinden ya da daha alçaktan düşerek kırık geçirdiyseniz ve kemik erimesi değerlendirmesi yapılmadıysa
• Boyunuz kısaldıysa, sırtınızda kamburlaşma fark ettiyseniz ya da ani başlayan bir sırt ağrınız varsa
• Üç ay ya da daha uzun süre kortizon kullanıyorsanız ya da kullanmanız gerekecekse
• Anne ya da babanızda kalça kırığı varsa ya da 45 yaşından önce menopoza girdiyseniz
• Kemik erimesi ilacı kullanıyorsanız ve ilacın ne zamana kadar süreceğini bilmiyorsanız
• Denosumab iğnenizin tarihini kaçırdıysanız