Yutma Güçlüğü: Belirtiler ve Yapılabilecekler

Yutmak, ağız, boğaz ve yemek borusundaki pek çok kasın saniyeler içinde sırayla çalıştığı karmaşık bir iştir. Bu düzen yaşla ve bazı hastalıklarla bozulabilir. Yutma güçlüğü; yetersiz beslenmeye, susuz kalmaya, yiyecek ya da sıvının soluk borusuna kaçmasına bağlı zatürreye (aspirasyon zatürresi) ve boğulma tehlikesine yol açabilir.

Yemek yerken öksürmek ne anlama gelir?

Yemek yerken ya da su içerken sık öksürmek, yiyecek veya sıvının güvenle yutulamadığının işareti olabilir. Tekrarlıyorsa yutma değerlendirmesi gerekir; yalnızca lokmayı küçültüp beklemek yeterli olmayabilir (NHS yutma güçlüğü bilgisi). Diğer işaretler şunlardır:

• Yemek yerken ya da su içerken boğulur gibi olmak
• Yutkunduktan sonra sesin ıslak, hırıltılı ya da boğuk çıkması
• Lokmanın boğazda ya da göğüste takıldığı hissi
• Yutkunduktan sonra ağızda yemek kalması
• Yemeklerin eskisinden çok uzun sürmesi, belirli yiyeceklerden kaçınmak
• Sıvıların burundan gelmesi
• Tabletleri yutmakta zorlanmak
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Tekrarlayan zatürre ya da nedeni bulunamayan ateş

Bazı kişilerde yiyecek ya da sıvı soluk borusuna kaçtığı hâlde öksürük olmaz. Buna sessiz aspirasyon denir; çoğu zaman tekrarlayan zatürreyle ya da yutma incelemesinde fark edilir.

Sorun nerede?

Yutma güçlüğünün iki ana biçimi vardır. Birinde sorun ağız ve boğazdadır: lokmayı yutmaya başlamak zordur, yutkunurken öksürük ya da boğulma olur. İnme, Parkinson hastalığı ve demans bu biçimin sık nedenlerindendir.

Ötekinde sorun yemek borusundadır: yutkunduktan birkaç saniye sonra lokmanın göğüs kemiğinin arkasında takıldığı hissedilir. Yalnız katı yiyeceklerde başlayıp giderek artan takılma, özellikle kilo kaybıyla birlikteyse, yemek borusunda bir daralmaya işaret edebilir ve hızla değerlendirilmelidir.

Yutma güçlüğü neden olur?

• İnme, Parkinson hastalığı, demans ve bazı sinir-kas hastalıkları
• Baş ve boyun bölgesine yönelik ameliyat ya da ışın tedavisi
• Reflü ve yemek borusu daralmaları
• Ağız kuruluğu yapan ya da uyku hali veren ilaçlar
• Diş kaybı ve uymayan protez
• Yaşla birlikte yutma kaslarının güçsüzleşmesi

Değerlendirme nasıl yapılır?

Yutma güçlüğünden şüphelendiğinizde hekiminize başvurun. Nedenine göre kulak burun boğaz, nöroloji ya da gastroenteroloji uzmanına ve bir dil ve konuşma terapistine yönlendirilebilirsiniz. Dil ve konuşma terapisti yutmayı yatak başında değerlendirir. Gerekirse ince bir kamerayla ya da röntgen eşliğinde yutma incelemesi yapılır; bu incelemeler hangi kıvamların güvenle yutulabildiğini gösterir.

Kıvam düzenlemesi

Yutma güçlüğü olan kişilerde yiyeceklerin yumuşatılması ya da içeceklerin koyulaştırılması gerekebilir. Bu kıvamlar uluslararası bir çerçeveyle (IDDSI) seviyelere ayrılmıştır. Hangi seviyenin uygun olduğuna yutma değerlendirmesinden sonra uzman karar verir.

Kıvamı kendi başınıza değiştirmek her zaman güvenli değildir. Gereğinden koyu içecekler daha az içilmesine ve susuz kalmaya yol açabilir; yetersiz koyulaştırma ise aspirasyonu önlemeyebilir.

Güvenli yemek için

• Mümkünse sandalyede, dik oturarak yiyin. Yataktan kalkamıyorsanız yatakta dik oturun ve sırtınızı destekleyin; size özel bir oturuş önerildiyse ona uyun. Yemekten sonra en az yarım saat dik kalın.
• Küçük lokmalar alın, iyice çiğneyin ve bir lokmayı yutmadan yenisini almayın.
• Yavaş yiyin; yemek sırasında televizyonu kapatın ve ağzınız doluyken konuşmayın.
• Yorgun ya da uykuluyken yemek yemeyin; bir yakınınıza yemek yediriyorsanız tam uyanık olduğundan emin olun.
• Başı öne eğerek yutma gibi teknikleri yalnızca terapistinizin önerisiyle uygulayın.
• Dişlerinizi ve protezinizi düzenli temizleyin. Ağızdaki mikroplar soluk borusuna kaçtığında zatürre riskini artırır.
• Yemekten sonra ağızda yemek kalıp kalmadığını kontrol edin.

İlaçları yutmakta zorlanıyorsanız

Tabletleri ezmeden ya da kapsülleri açmadan önce eczacınıza sorun. Bazı ilaçlar ezildiğinde etkisi değişir ya da zararlı hale gelir. Hekiminiz aynı ilacın şurup, ağızda dağılan tablet ya da başka bir biçimini önerebilir. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Yukarıdaki belirtilerden biri varsa, özellikle kilo kaybı, tekrarlayan zatürre ya da katı yiyeceklerde giderek artan takılma hissi eşlik ediyorsa hekiminize başvurun.