Kırılganlık Nedir, Nasıl Anlaşılır?

Aynı yaştaki iki kişi grip olur. Biri bir hafta içinde ayağa kalkar ve eski hayatına döner. Öteki haftalarca yataktan çıkamaz, bir düşme yaşar, belki hastaneye yatar ve eskisi kadar kendi başına yaşayamaz hale gelir. Aradaki farkın adı çoğu zaman kırılganlıktır.

Kırılganlık ne demek?

Genç ve sağlıklı bir bedenin kalp, akciğer, kas ve bağışıklık sisteminde günlük ihtiyacın çok üstünde bir yedek gücü vardır. Hastalık, ameliyat ya da yatak istirahati gibi bir zorlanma bu yedekten karşılanır ve kişi toparlanır. Kırılganlıkta bu yedek azalmıştır; küçük bir zorlanma bile dengeyi bozmaya yeter.

Kırılganlık ileri yaşla aynı şey değildir. Evinde yaşayan 65 yaş üstü kişilerin yaklaşık onda biri kırılgandır (Collard ve ark. derlemesi, 2012); sıklık yaşla artar ve kadınlarda daha yüksektir. Kırılganlık; birden fazla kronik hastalık ve engellilikle sık sık bir arada bulunur, ama bunlardan ayrı bir durumdur.

Belirtiler

Kırılganlığın en çok kullanılan tanımı beş belirtiye dayanır:

• İstemsiz kilo kaybı
• Sık bitkinlik ve yorgunluk hissi
• Güçsüzlük; örneğin el kavrama gücünün azalması
• Yürüyüşün yavaşlaması
• Günlük hareketin belirgin biçimde azalması

Bu belirtilerden üç ya da daha fazlası olan kişi kırılgan kabul edilir. Bir ya da iki belirti, kırılganlığa giden bir ara dönemi gösterir; bu dönem önlem almak için iyi bir fırsattır.

Kendinize sorabileceğiniz beş soru

Aşağıdaki sorular, Türkçede de kullanılan kısa bir tarama ölçeğinden (FRAIL) alınmıştır. Tanı koymaz; hekiminizle konuşmanız gereken bir durum olup olmadığı konusunda ipucu verir.

• Son dört hafta boyunca çoğu zaman ya da her zaman yorgun hissettiniz mi?
• Kendi başınıza, baston ya da yürüteç kullanmadan, dinlenmeden on basamak merdiven çıkmakta zorlanıyor musunuz?
• Kendi başınıza, baston ya da yürüteç kullanmadan birkaç yüz metre yürümekte zorlanıyor musunuz?
• Hekiminiz size şu hastalıklardan beş ya da daha fazlası olduğunu söyledi mi: yüksek tansiyon, şeker hastalığı, kanser (küçük cilt kanserleri dışında), kronik akciğer hastalığı, astım, kalp krizi, kalp yetmezliği, eforla gelen göğüs ağrısı (anjina), eklem hastalığı (artrit), inme, böbrek hastalığı?
• Son bir yıl içinde vücut ağırlığınızın yüzde 5’inden fazlasını kaybettiniz mi?

Üç ya da daha fazla soruya “evet” yanıtı veriyorsanız kırılganlık olasılığı yüksektir; bir ya da iki “evet” ise kırılganlık öncesi döneme işaret edebilir. Her iki durumda da aile hekiminize ya da geriatri polikliniğine başvurmanız yararlı olur.

Neden önemli?

Kırılgan kişilerde düşme, hastaneye yatış, ameliyat sonrası sorunlar ve günlük işlerini yapamaz hale gelme riski daha yüksektir. Kırılganlığı fark etmek, bu risklere karşı önlem almayı ve tedavi kararlarını kişiye göre ayarlamayı sağlar.

Ameliyat öncesi hangi değerlendirmeler yapılır?

Planlı bir ameliyat konuşulurken kırılganlığın değerlendirilmesi, iyileşme süresi ve ihtiyaç duyulabilecek destek hakkında daha gerçekçi bir karar vermeye yardım eder. Hastanelerde bunun için Klinik Kırılganlık Ölçeği gibi kısa ölçekler kullanılır. Kırılganlık saptanırsa ameliyat öncesinde kapsamlı geriatri değerlendirmesi önerilir (CPOC ve BGS kılavuzu).

Bu değerlendirmede günlük işlerde bağımsızlık, yürüme ve düşmeler, beslenme, hafıza ve dikkat, diğer hastalıklar ve kullanılan bütün ilaçlar birlikte ele alınır. Beslenme, hareket ve eve dönüşte bakım desteği için hazırlık yapılabilir. Hangi ek tahlillerin ve uzman görüşlerinin gerektiğini hekimleriniz belirler. Kullandığınız ilaçların listesini görüşmeye götürün; ameliyat öncesi ilaç değişikliklerini kendiniz yapmayın (CPOC ve BGS kılavuzu).

Kırılganlık geri döndürülebilir mi?

Kırılganlık durağan değildir; kötüleşebildiği gibi düzelebilir de. Özellikle erken dönemde yapılan müdahalelerle kişi yeniden güç kazanabilir. Kırılganlığı azaltmak için şunlar önerilir (ICFSR kılavuzuna göre):

• Egzersiz — İlk basamak tedavi, kuvvet çalışmasını içeren, çok bileşenli bir fiziksel aktivite programıdır.
• Beslenme — Kilo kaybı ya da yetersiz beslenme varsa protein ve enerji desteği. Ne kadar yenildiğini görmek için birkaç gün beslenme günlüğü tutulabilir.
• İlaçlar — Kullanılan bütün ilaçların gözden geçirilmesi ve gereksiz olanların hekim kontrolünde azaltılması.
• Yorgunluğun nedenleri — Depresyon, kansızlık, düşük tansiyon, tiroid bezinin az çalışması ve B12 vitamini eksikliği gibi tedavi edilebilir nedenlerin araştırılması.
• Sosyal destek — Karşılanmayan ihtiyaçların belirlenmesi ve tedavi planının sürdürülebilmesi için destek.

Kırılganlığı tedavi eden bir ilaç yoktur. D vitamini ya da hormon tedavilerinin kırılganlık tedavisi olarak önerilmesi için yeterli kanıt bulunmamaktadır; eksiklik ya da başka bir hastalık varsa ayrıca tedavi edilir. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Yakınların fark edebileceği işaretler

Kırılganlık yavaş gelişir ve kişinin kendisi fark etmeyebilir. Yakınların dikkat edebileceği işaretler şunlardır: yürüyüşün yavaşlaması, sandalyeden kalkarken ellerden destek almak, dışarı çıkmayı azaltmak, kıyafetlerin bollaşması, küçük hastalıklardan eskisinden geç toparlanmak ve sık yorgunluk yakınması.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Yukarıdaki beş sorudan birine ya da daha fazlasına “evet” yanıtı veriyorsanız, son aylarda gücünüzde, yürüyüşünüzde ya da kilonuzda belirgin bir değişiklik fark ettiyseniz aile hekiminize ya da geriatri polikliniğine başvurun.