Geriatri Polikliniğinde Neler Yapılır?

Geriatri polikliniğindeki ilk görüşme, kapsamlı geriatrik değerlendirme denen yapılandırılmış bir incelemedir. Önce öykü alınır, ardından ileri yaşta sık görülen sorunlar tek tek sorulur. Kısa testler yapılır, muayene, tahliller ve grafiler değerlendirilir. Görüşme, bulguların özetlendiği ve önceliklerin belirlendiği bir planla biter.

Birbirini etkileyen sorunlar ayrı ayrı muayenelerde gözden kaçabilir. Bir uyku ilacı hem düşmeye hem unutkanlığa katkıda bulunabilir; iştahsızlığın arkasında depresyon ya da bir ilaç olabilir. Bütün tabloyu aynı görüşmede görmek bu bağlantıları ortaya çıkarır.

Aşağıdaki başlıklar, Uzm. Dr. Metin Sökmen’in geriatri polikliniğinde ilk görüşmede rutin olarak ele alınan konulardır. Başka polikliniklerde kullanılan testler ve sıralama farklı olabilir.

Öykü: sizi ne getirdi, ne değişti?

Görüşme sizi polikliniğe getiren yakınmayla başlar. Bilgiyi kimin verdiği de kaydedilir: kişinin kendisi mi, bir yakını mı, ikisi birlikte mi? Hafızayla ilgili bir sorun varsa yakının anlattıkları özellikle önemlidir.

Hekim bugünkü durumunuzu bir yıl önceki halinizle karşılaştırmanızı ister: daha iyi mi, aynı mı, daha kötü mü? Bu soru yavaş gelişen ve fark edilmesi zor değişiklikleri ortaya çıkarır.

Geçmiş hastalıklar ve aile öyküsü

Bilinen hastalıklarınız, geçirdiğiniz ameliyatlar ve ilaç alerjileriniz sorulur. Ailenizdeki önemli hastalıklar da kaydedilir. Anne ya da babada kalça kırığı olması kemik erimesine bağlı kırık riskini artırdığı için ayrıca sorulur.

İlaçlar

Kullandığınız bütün ilaçların listesi çıkarılır ve sayısı not edilir. Hazır besin desteği (mama) kullanıyorsanız o da listeye girer.
Her ilacın hâlâ gerekli olup olmadığı, dozunun yaşınıza ve böbrek işlevinize uygun olup olmadığı ve ileri yaşta uygunsuz sayılan ilaçlardan biri olup olmadığı gözden geçirilir.
İlaçlarınızı düzenli ve doğru kullanıp kullanmadığınız ve ilaçlarınızı kimin hazırladığı sorulur: siz mi, bir yakınınız mı?
Hangi bölümlerde izlendiğinizi ve son bir yılda hangi hekimlere gittiğinizi anlatırsınız. Böylece farklı hekimlerin yazdığı ilaçlar bir arada görülür.
Baston, yürüteç, gözlük ya da işitme cihazı gibi yardımcı araçlar sorulur.

İlaç gözden geçirmenin nasıl yapıldığı İlaç Kullanımı ve Güvenliği rehberinde anlatılıyor.

Yaşam koşulları ve alışkanlıklar

Eğitim durumunuz, mesleğiniz, medeni durumunuz, kiminle yaşadığınız ve size bakım veren biri olup olmadığı sorulur. Eğitim durumu, hafıza testlerinin doğru yorumlanması için de gereklidir. Sigara (başkasının içtiği sigaranın dumanına maruz kalmak dahil), alkol ve düzenli egzersiz de sorulur.

İleri yaşta sık görülen sorunlar tek tek sorulur

Bu sorunların birçoğu kişiye “yaşlılıktan” gibi gelir ve muayenede kendiliğinden söylenmez. Oysa çoğunun tedavi edilebilir bir nedeni vardır. Bu yüzden her biri ayrı ayrı sorulur:

Düşme — Son bir yılda düşme ya da bir yere tutunarak düşmekten kurtulma
Hareket — Yürümede, yataktan ya da sandalyeden kalkmada güçlük
İdrar ve dışkı kaçırma
Kabızlık
Uyku — Uykuya dalmada ya da uykuyu sürdürmede güçlük, gündüz aşırı uyku hali
Ağrı — Süreğen ya da günlük işleri kısıtlayan ağrı
Görme ve işitme — Günlük yaşamı etkileyen sorunlar
Ağız ve diş — Çiğneme ve yutma sorunları
Hafıza — Sizin ve yakınınızın fark ettiği bir gerileme
Ruh hali — Çökkünlük, ilgi ve istek kaybı

Son olarak, gözden kaçan bir yakınma kalmaması için bütün sistemlere yönelik kısa bir soru listesi gözden geçirilir.

Aşılar, taramalar ve kemik sağlığı

Aşılarınızın durumu ve yaşınıza uygun taramalar gözden geçirilir. Kemik erimesi açısından kırık riskiniz değerlendirilir. Aşılarla ilgili ayrıntılar İleri Yaşta Aşılar yazısındadır.

Muayene ve kısa testler

Fizik muayene yapılır; boyunuz ve kilonuz ölçülür, son bir yıldaki kilo değişiminiz sorulur. Ardından her alan için birkaç dakika süren kısa testler uygulanır:

Kas gücü ve hareket — El kavrama kuvvetiniz el dinamometresi adlı küçük bir aletle ölçülür. Kollarınızı kullanmadan sandalyeden beş kez art arda kalkıp oturursunuz. Ardından sandalyeden kalkar, kısa bir mesafe yürür, dönüp yeniden oturursunuz (Kalk ve Yürü testi). İki testte de süre tutulur. SARC-F adlı kısa anket kas kaybı (sarkopeni) riskini gösterir.
Günlük yaşam — Katz ölçeği yıkanma, giyinme, tuvalet ve yemek yeme gibi temel işleri kapsar. Lawton-Brody ölçeği telefon kullanma, alışveriş, yemek hazırlama, ilaçları düzenleme ve para işleri gibi daha karmaşık işlere bakar.
Beslenme — Mini Beslenme Değerlendirmesi’nin kısa formu (MNA-SF) yetersiz beslenme riskini tarar.
Uyku — Kısa bir ölçek uykusuzluğun ne kadar ağır olduğunu gösterir.
Hafıza ve düşünme — Tarama için Mini-Cog testi (üç kelimeyi akılda tutma ve saat çizme), saat çizme testi ve kısa bir hikâyeyi dinleyip hatırlama testi kullanılır. Gerektiğinde Mini Mental Test (MMSE) ya da Montreal Bilişsel Değerlendirme (MoCA) gibi daha ayrıntılı testlere geçilir.
Ruh hali — Geriatrik Depresyon Ölçeği’nin 15 soruluk formu depresyonu tarar.
Kırılganlık — Hekim toplanan bilgileri Klinik Kırılganlık Ölçeği’nde bir araya getirir ve sağlamlık ya da kırılganlık düzeyinizi belirler.

Test sonuçları tek başına tanı koydurmaz; hekim onları öykü ve muayeneyle birlikte yorumlar. Yıllık kontrollerde aynı testler tekrarlanır; böylece zaman içindeki değişim görülür. Kırılganlığın ne olduğu Kırılganlık yazısında anlatılıyor.

Tahliller ve grafiler

Son tahlil sonuçlarınız gözden geçirilir; eksik olanlar istenir. Rutin olarak bakılan değerler:

Hemoglobin (kansızlık)
Kreatinin ve eGFR (böbrek işlevi; birçok ilacın dozu buna göre ayarlanır)
B12 vitamini (eksikliği unutkanlık, uyuşma ve kansızlık yapabilir)
D vitamini (25-OH-D)
Ferritin (demir depoları)
CRP (iltihap göstergesi)
HbA1c (yaklaşık son üç ayın şeker ortalaması)

EKG ile kalp ritmi ve bazı ilaçların kalbin elektriksel iletimi üzerindeki etkisi (QT aralığı) değerlendirilir. Akciğer grafisine ve omurganın yandan çekilmiş grafisine de bakılır. Yan grafi, belirti vermeden oluşmuş omurga kırıklarını gösterebilir. Böyle bir kırık kemik erimesinin ilk işareti olabilir; ayrıntılar Kırıktan Sonra Kemik Erimesi Tedavisi yazısındadır.

Görüşmenin sonunda: özet ve plan

Bütün bulgular bir geriatrik özette bir araya getirilir ve plan bu özete göre kurulur. Planda şunlar yer alabilir:

İlaç değişiklikleri: gereksiz bir ilacın azaltılması ya da bırakılması, eksik bir tedavinin başlanması
Başka bölümlere yönlendirme
Egzersiz, beslenme ve ev güvenliği önerileri
Bir sonraki kontrolün tarihi

Plan önceliklerinize göre kurulur ve sizinle ve yakınınızla konuşulur. Görüşmeden çıkmadan önce netleştirmeniz gerekenler Geriatri Görüşmesine Hazırlanırken yazısındadır. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan başlamayın, kesmeyin ve dozunu değiştirmeyin.

Kontrol görüşmeleri

Kontrolde bir önceki planda nelerin yapıldığı ve nelerin yapılamadığı gözden geçirilir. İlaç değişikliklerinin nasıl gittiği ve yeni bir yakınma olup olmadığı değerlendirilir. Kısa testler yılda bir yenilenir ve önceki sonuçlarla karşılaştırılır.

Ne zaman başvurmalı?

Birden fazla hastalıkla yaşıyorsanız, çok sayıda ilaç kullanıyorsanız, son bir yılda düştüyseniz ya da unutkanlık, kilo kaybı veya günlük işlerde zorlanma fark ettiyseniz geriatri polikliniğine başvurabilirsiniz. Bu değerlendirmeden kimlerin en çok yarar gördüğü Geriatri Nedir? rehberinde anlatılıyor. Randevu için önce İç Hastalıkları (Dahiliye) hekiminin yönlendirmesi (Yeşil Liste) gerekir; yolları Geriatri Polikliniğine Nasıl Randevu Alınır? yazısında adım adım anlatılıyor.