İleri Yaşta Araç Kullanma: Güvenli Sürüş ve Bırakma Kararı

Araç kullanmak birçok kişi için bağımsızlığın önemli bir parçasıdır. Yaş ilerledikçe görme, işitme, hareket ve tepki hızında olan değişiklikler ya da bazı hastalıklar ve ilaçlar güvenli sürüşü etkileyebilir. Herkes farklı yaş aldığı için araç kullanmayı bırakmak için önerilen tek bir yaş yoktur (NIA bilgisi). Belirleyici olan yaş değil, sürüş becerisidir.

Sürüşü etkileyen değişiklikler

Şu değişiklikler araç kullanmayı zorlaştırabilir (NIA bilgisi):

• Görme — Göz ucuyla görülen hareketleri fark etmek, levhaları okumak ve gece görmek zorlaşabilir. Karşıdan gelen farlar ve doğan ya da batan güneş göz kamaştırır. Katarakt, glokom ve sarı nokta hastalığı görmeyi azaltır. Gözlük numaranızın güncel olduğundan emin olun ve düzenli göz muayenesi yaptırın. Ayrıntılar Katarakt ve Göz Sağlığı yazısındadır.
• İşitme — Korna, siren ve aracınızdan gelen bir arıza sesini duymak zorlaşabilir. İşitme cihazınız varsa araç kullanırken takın. Ayrıntılar İşitme Kaybı ve İşitme Cihazı yazısındadır.
• Eklem ve kas sorunları — Eklem sertliği ve kas güçsüzlüğü başı çevirip arkaya bakmayı, direksiyonu hızlı çevirmeyi ve frene güvenle basmayı zorlaştırabilir.
• Tepkilerin yavaşlaması — Tepki süresi uzayabilir. El ve ayaklardaki uyuşma direksiyonu ve pedalları kullanmayı zorlaştırabilir.
• Bazı hastalıklar — Parkinson hastalığındaki istemsiz hareketler ve denge kaybı ya da inmeden sonra kalan güçsüzlük araç kullanmayı güvensiz hale getirebilir.

Gündüz uyku hali olan kişi araç kullanmamalıdır; nedenleri Uyku Sorunları ve Gündüz Uyku Hali yazısında anlatılıyor. İnsülin ya da şekeri düşürebilen tabletler kullanıyorsanız araç kullanmadan önce yapmanız gerekenler Şeker Düşmesi yazısındadır.

İlaçlar

Bazı ilaçlar uyku hali, sersemlik ya da dikkat azalması yapar. Kutusunda araç kullanma uyarısı olmayan ilaçlar da sürüşü etkileyebilir. Hastalıklarınızın ya da ilaçlarınızın araç kullanmayı güvensiz hale getirip getirmediğini hekiminize ya da eczacınıza sorun (NIA bilgisi). Uyku ilaçlarının etkileri Uyku İlaçları ve Düşme yazısında anlatılıyor.

Yeni bir ilaca başlandığında ya da dozu değiştiğinde araç kullanıp kullanamayacağınızı hekiminize sorun. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Demans ve araç kullanma

Alzheimer ya da başka bir demansın erken döneminde bazı kişiler araç kullanmayı sürdürebilir. Ama hafıza ve karar verme becerileri azaldıkça bir noktada direksiyon başında olmak güvenli olmaktan çıkar. Güvenli sürüş, dikkatli olmayı, açık düşünmeyi ve hızlı karar vermeyi gerektirir (NIA demans ve sürüş bilgisi).

Demansın araç kullanmayı nasıl etkilediği, tanıdan sonra hekimle konuşulması gereken konulardandır (NICE önerisi). Bu kararı sorunlar ortaya çıkmadan önce, kişi henüz konuşmaya katılabilirken planlamak kolaylık sağlar. Bir süre yalnız gündüz, kısa mesafede ve bildiği yollarda araç kullanmak gibi sınırlamalar düşünülebilir (NIA demans ve sürüş bilgisi).

Demanslı kişi sürüş sorunlarını çoğu zaman fark etmez. Bu yüzden ailenin dikkatli gözlemi önemlidir. Şu işaretler araç kullanmanın artık güvenli olmadığını düşündürür (NIA demans ve sürüş bilgisi):

• Araçta yeni çizik ya da göçükler, sık sık kıl payı kurtulmalar ya da kazalar
• Trafik cezaları
• Fren ile gaz pedalını karıştırmak
• Çok hızlı ya da çok yavaş gitmek
• Ani şerit değiştirmek ya da trafikte yanlış kararlar vermek
• Basit bir iş için çıkıp çok uzun süre sonra dönmek ve nedenini açıklayamamak; bu kaybolduğunu düşündürebilir
• Komşuların ya da tanıdıkların güvensiz sürüşten söz etmesi

Kişi araç kullanmayı bırakmak istemiyorsa hekimden bunu kendisine anlatmasını isteyebilirsiniz. Gerekirse anahtarları ortadan kaldırmak ya da aracı göz önünden uzaklaştırmak düşünülebilir (NIA demans ve sürüş bilgisi). Demansın evreleri Alzheimer Evreleri yazısında anlatılıyor.

Güvenli sürüş için

Şunlar yardımcı olur (NIA bilgisi):

• Sağlığınızla ilgili bir kaygınız varsa hekiminizle konuşun.
• Hareketli kalın; güç ve esneklik sürüşe de yardım eder.
• Mümkünse otomatik vitesli, direksiyonu kolay dönen, aynaları geniş ve geri görüş kameralı bir araç kullanın.
• Gözlüğünüzü ve işitme cihazınızı mutlaka takın.
• Karanlıkta iyi göremiyorsanız gece araç kullanmayı azaltın ya da bırakın. Güneşin gözünüze geldiği gün doğumu ve gün batımı saatlerinden kaçının.
• Başınız dönüyorsa, uykunuz varsa, yorgun ya da gerginseniz araç kullanmayın.
• Öndeki araçla aranızda geniş mesafe bırakın ve frene erken basın.
• Yoğun trafik saatlerinden kaçının. Bildiğiniz yolları, sola dönüşü az olan güzergâhları seçin; hızlı yollardan kaçının, otoyolda sağ şeritte gidin.
• Yağmur, kar ve buzlanmada mümkünse yola çıkmayın.
• Emniyet kemerinizi takın; yolcularınızın da takmasını sağlayın.
• Araç kullanırken yemek yemek, telefonla mesajlaşmak gibi dikkat dağıtan işlerden kaçının.

Bırakma zamanı geldi mi?

Kendinize şu soruları sorun (NIA bilgisi):

• Diğer sürücüler bana sık sık korna çalıyor mu?
• Küçük de olsa kazalar yaptım mı?
• Levhaları, çıkışları ya da şerit çizgilerini görmekte zorlanıyor muyum?
• Aynalara ve kör noktalara bakmak için başımı rahatça çevirebiliyor muyum?
• Bildiğim yollarda bile kayboluyor muyum?
• Araçlar ya da yayalar birden önümde beliriyor mu?
• Şeridimde kalmakta zorlanıyor muyum?
• Ayağımı gaz ile fren arasında oynatmakta zorlanıyor ya da ikisini karıştırıyor muyum?
• Ailem, arkadaşlarım ya da hekimim sürüşümden endişe ettiğini söyledi mi?
• Kendime eskisi kadar güvenmediğim için daha az mı araç kullanıyorum?

Bunlardan birine “evet” dediyseniz araç kullanmanızı hekiminizle ve ailenizle konuşmanın zamanı gelmiş olabilir.

Aileyle konuşmak

Araç kullanmayı bırakmak, birçok kişi için özgürlüğünü ve bağımsızlığını kaybetmek, başkalarına muhtaç kalmak ve evde yalnız kalmak anlamına gelir. Bu yüzden konuşmak zordur. Şunlar yardımcı olabilir (NIA bilgisi):

• Hazırlıklı olun. Konuşmadan önce kişinin nereye, ne sıklıkla gitmesi gerektiğini ve araç dışında nasıl gidebileceğini öğrenin.
• Suçlamayın. “Sen artık iyi araç kullanamıyorsun” yerine “Araç kullanırken güvenliğin için endişeleniyorum” deyin.
• Yaşı değil, sürüşü konuşun.
• Amacı açıkça söyleyin: Kişinin sevdiği işleri sürdürmesi ve güvende olması. “Araç kullanmazsan da istediğin yere gitmen için yardım edeceğim” demek kaygıyı azaltır.
• Anlayışlı olun. Kişi üzülebilir, kızabilir ya da içine kapanabilir. Konuyu bir seferde bitirmek yerine zamana yaymak da işe yarayabilir.

Araç kullanmadan nasıl gidilir?

Araç kullanmayı bırakmak evde kalmak anlamına gelmez. Toplu taşıma, taksi, aile ve komşularla paylaşılan yolculuklar ve eve teslim edilen market ve eczane hizmetleri seçenekler arasındadır (NIA bilgisi). Araç sahibi olmanın yakıt, bakım ve sigorta gibi giderleri, başka ulaşım yollarının masrafını karşılamaya yardım edebilir.

65 yaş ve üzerindeki kişilerin toplu taşımadan yararlanma hakları 65 Yaş Üstü Ulaşım ve Engelli Kimlik Kartı yazısında anlatılıyor.

Sürücü sağlık raporu

Türkiye’de sürücü belgesi alırken ve yenilerken sürücü sağlık raporu istenir. Rapor, Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilen sağlık kuruluşlarından alınır; sürücü belgesi işlemleri nüfus müdürlüklerinde yapılır (NVİ sık sorulan sorular). Raporu veren hekime hastalıklarınızı ve kullandığınız ilaçları eksiksiz söyleyin.

Başvuru koşulları ve gereken belgeler değişebilir; başvurmadan önce nüfus müdürlüğünden ya da e-Devlet’ten doğrulayın.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Görmede, işitmede ya da hareket etmekte sürüşü etkileyen bir değişiklik fark ettiyseniz
• Yeni bir ilaca başlandıysa ya da gündüz uyku haliniz varsa
• Bildiğiniz yollarda kaybolmaya başladıysanız ya da aileniz sürüşünüzden endişe ediyorsa
• Yakınınızda demans tanısı varsa ve hâlâ araç kullanıyorsa