İleri Yaşta Kanser Taramaları: Hangi Test, Hangi Yaşa Kadar?

Kanser taraması, hiçbir yakınması olmayan kişilerde kanseri ya da kansere dönüşebilecek değişiklikleri erken dönemde bulmak için yapılan testlerdir. Belirtisi olan kişi tarama zamanını beklemez; doğrudan hekime başvurur.

Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın tarama programıyla üç kanser türünde tarama yapılır. Taramalar aile hekimleri ve Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) aracılığıyla yürütülür.

Türkiye’deki tarama programları

• Meme kanseri — 40–69 yaş arasındaki kadınlara iki yılda bir mamografi ve yılda bir klinik meme muayenesi. Kadınlara ayda bir kendi kendine meme muayenesi için danışmanlık verilir.
• Rahim ağzı (serviks) kanseri — 30–65 yaş arasındaki kadınlara beş yılda bir HPV-DNA testi.
• Kalın bağırsak (kolorektal) kanseri — 50–70 yaş arasındaki kadın ve erkeklere iki yılda bir dışkıda gizli kan testi; aynı yaş aralığında on yılda bir kolonoskopi.

Hangi taramanın zamanının geldiğini aile hekiminize sorabilirsiniz.

Kanser taramalarına hangi yaşa kadar devam edilir?

İleri yaşta taramanın yararı kişiden kişiye değişir. Taramanın yararı çoğu zaman yıllar sonra ortaya çıkar; testlerin zararları ise hemen görülebilir. Kolonoskopide nadir de olsa kanama ve bağırsak delinmesi olabilir. Yanlış alarm veren sonuçlar gereksiz tetkiklere yol açabilir. Hayatı hiç etkilemeyecek bir kanserin bulunup tedavi edilmesi (aşırı tanı) de taramanın zararları arasındadır.

Kalın bağırsak taramasının yararı 75 yaşına kadar gösterilmiştir (USPSTF değerlendirmesi). 76–85 yaş arasında taramanın getireceği yarar küçüktür; karar kişinin genel sağlığı, önceki taramaları ve tercihleri gözetilerek verilir. Daha önce hiç taranmamış kişilerin yarar görme olasılığı daha yüksektir.

Program yaşını geçtiyseniz ya da ciddi hastalıklarınız varsa tarama kararını hekiminizle birlikte verin.

Prostat kanseri

Türkiye’de prostat kanseri için ulusal bir tarama programı yoktur. 55–69 yaş arasındaki erkeklerde PSA testiyle tarama kararı, yarar ve zararlar hekimle konuşularak kişiye göre verilir. 70 yaş ve üstünde ise PSA ile taramanın yararı zararlarından fazla değildir; belirtisi olmayan kişide tarama önerilmez (USPSTF önerisi). Olası zararlar arasında yanlış alarm, gereksiz biyopsi, aşırı tanı ve tedaviye bağlı idrar kaçırma ve sertleşme sorunları vardır. İdrar yapmada zorluk gibi belirtiler tarama değil değerlendirme gerektirir; bunlar Prostat Büyümesi yazısında anlatılıyor.

Taramayı beklemeyin: şu belirtiler hekime gösterilmeli

Aşağıdaki belirtiler hekim tarafından değerlendirilmelidir (NICE önerisi):

• Memede ele gelen kitle
• Menopozdan sonra vajinal kanama
• Dışkılama düzeninde değişiklik ya da dışkıda kan
• Açıklanamayan kilo kaybı
• İdrarda gözle görülen kan
• Kan tükürme

Bu belirtiler çoğu zaman kanser dışı nedenlerden kaynaklanır; yine de hekim tarafından değerlendirilmelidir. Dışkılama düzenindeki değişiklikler Kabızlık yazısında da ele alınıyor.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Tarama programı yaşındaysanız ve son taramanızın zamanı geçtiyse aile hekiminize başvurun.
• Program yaşını geçtiyseniz ve taramaya devam edip etmemeyi bilmiyorsanız hekiminizle konuşun.
• Yukarıdaki belirtilerden biri varsa tarama zamanını beklemeden hekiminize gidin.