Parkinson Hastalığı: Belirtiler, Tedavi ve Günlük Yaşam

Parkinson hastalığında beynin hareketi düzenleyen bir bölgesindeki sinir hücreleri yıllar içinde yavaş yavaş kaybolur. Bu hücrelerin ürettiği dopamin azalır ve hareketler yavaşlar. Belirtiler çoğunlukla 50 yaşından sonra başlar. Hastalığı durduran bir tedavi henüz yoktur; ancak tedaviyle belirtiler uzun süre kontrol altında tutulabilir ve çoğu kişinin yaşam süresi normale yakındır (NHS hasta bilgisi).

Belirtiler

Belirtiler yavaş ve hafif başlar; hangisinin ne zaman ortaya çıkacağı kişiden kişiye değişir. Hareketle ilgili üç ana belirti vardır (NHS hasta bilgisi):

• Titreme — Genellikle elde ya da kolda başlar ve kol dinlenirken daha belirgindir.
• Hareketlerde yavaşlama — Günlük işler zorlaşır; kişi küçük adımlarla, ayaklarını sürüyerek yürüyebilir.
• Kas sertliği — Hareket etmeyi ve yüz ifadesini zorlaştırır, ağrılı kramplara yol açabilir.

Hastalık hareket dışında da belirtiler yapar:

• Denge bozukluğu ve düşmeler
• Koku almanın azalması; diğer belirtilerden yıllar önce başlayabilir
• Kabızlık
• Geceleri sık idrara çıkma ya da idrar kaçırma
• Ayağa kalkınca baş dönmesi ya da bayılma
• Yutma güçlüğü ve ağızdan salya akması
• Uyku sorunları ve gündüz uyuklama
• Depresyon ve kaygı
• Hafıza ve düşünme sorunları; ilerleyen dönemde demans ve olmayan şeyleri görme (halüsinasyon)

Her titreme Parkinson değildir

İleri yaşta, yorgunken, kaygılıyken ya da çay ve kahveden sonra hafif el titremesi olabilir (NHS titreme bilgisi). Bazı ilaçlar da titremeye ya da Parkinson’a benzeyen bir tabloya yol açabilir. Örneğin bazı psikiyatri ilaçlarına bağlı yavaşlama ve sertlik, ilaç kesilince çoğunlukla düzelir (NHS hasta bilgisi). Bu yüzden yeni başlayan titreme ya da yavaşlamada hekim önce kullandığınız ilaçlara bakar.

Tanı nasıl konur?

Parkinson hastalığını kesin gösteren bir tahlil yoktur. Tanı, belirtilere, öyküye ve ayrıntılı muayeneye dayanır. Titreme, sertlik, yavaşlık, denge ya da yürüme sorunu olan kişide Parkinson’dan şüphelenilir. Şüphe varsa kişinin, ilaç başlanmadan önce bu hastalıkta deneyimli bir uzmana yönlendirilmesi önerilir (NICE önerisi). Bu uzman çoğunlukla nöroloji ya da geriatri uzmanıdır. Bazen başka nedenleri ayırmak için özel beyin görüntülemesi istenir.

Tedavi

Erken dönemde belirtiler hafifse ilaç gerekmeyebilir; düzenli kontrol yeterli olabilir. İlaç gerektiğinde en sık levodopa, dopamin agonistleri ve MAO-B inhibitörleri kullanılır (NHS hasta bilgisi). Hangi ilacın hangi dozda başlanacağına hekim karar verir.

• Levodopa — Çoğu kişi zamanla bu ilaca ihtiyaç duyar. Küçük dozla başlanır ve yavaş artırılır. Yıllar içinde etkisi kısalabilir; gün içinde hareketlerin iyi ve kötü olduğu dönemler arasında dalgalanma ya da istem dışı hareketler görülebilir.
• Dopamin agonistleri — İleri yaştaki kişilerde olmayan şeyleri görmeye ve kafa karışıklığına daha kolay yol açabilir. Kumar, aşırı alışveriş, aşırı yemek yeme ya da cinsel ilgide artış gibi dürtü kontrol sorunları yapabilir. Kişi bunları gizleyebilir; aile fark ederse hekime söylemelidir (NICE önerisi).

Parkinson ilaçları aniden bırakılmamalıdır. İlaçlar kesilirse ya da kusma, ishal veya ameliyat nedeniyle vücuda alınamazsa kişi hiç hareket edemez hâle gelebilir ve hayatı tehdit eden bir tablo gelişebilir (NICE önerisi). Hastaneye yattığınızda ya da bir ameliyat planlandığında Parkinson ilaçlarınızı ve saatlerini sağlık ekibine söyleyin. Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Reçetesiz besin takviyelerini kullanmadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışın. Günlük protein miktarını azaltmayın. Levodopa kullanırken ilacın etkisi gün içinde dalgalanıyorsa, proteinin çoğunu akşam yemeğinde almanın yararlı olup olmayacağını hekiminizle ya da diyetisyeninizle konuşun (NICE önerisi).

İlaç dışı destek

• Fizyoterapi — Denge ve hareket sorunlarında Parkinson’a özel fizyoterapi önerilir; hastalığın erken döneminde de egzersiz konusunda yol gösterir (NICE önerisi). Evde yapılabilecek hareketler Evde Güç ve Denge Egzersizleri yazısındadır.
• Ergoterapi — Giyinme, banyo, mutfak gibi günlük işlerde zorlanıyorsanız ev düzenlemesi ve yardımcı araçlar konusunda destek verir.
• Konuşma ve yutma terapisi — Sesin kısılması, konuşmanın anlaşılmaz hâle gelmesi, yutma güçlüğü ya da salya akması varsa yardımcı olur. Yutma güçlüğünün işaretleri Yutma Güçlüğü yazısındadır.

Hastalığın diğer belirtileri için şu yazılar yol gösterir: Ayağa Kalkınca Baş Dönmesi, Kabızlık, İleri Yaşta Depresyon. Düşmeleri önlemek için yapılabilecekler Düşmelerden Korunma rehberinde anlatılıyor.

Gün içinde aniden uyuklama ya da birden uykuya dalma oluyorsa araç kullanmayın ve bunu hekiminize söyleyin (NICE önerisi).

Bakım verenler için

• Olmayan şeyleri görme ya da gerçek olmayan şeylere inanma, kontrol görüşmelerinde mutlaka konuşulmalıdır. Bu belirtileri bir enfeksiyon ya da yeni bir ilaç tetikleyebilir; hekim önce bunları araştırır. Kişiyi ve aileyi rahatsız etmiyorsa her zaman ilaç gerekmez (NICE önerisi).
• Hastalığın nasıl seyredeceğini ve kişinin öncelikleri hakkında hekimle konuşmak, ilerideki kararları kolaylaştırır.
• Bakım yükünüzü paylaşmanın yolları Bakım Verirken Kendinize de Yer Açın yazısında anlatılıyor.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Titreme, hareketlerde yavaşlama, kas sertliği ya da yürüyüşte değişiklik fark ederseniz
• İlaçların etkisi gün içinde azalıyor ya da istem dışı hareketler artıyorsa
• Düşmeler, yutma güçlüğü, kilo kaybı ya da inatçı kabızlık varsa
• Olmayan şeyleri görme, kafa karışıklığı ya da dürtü kontrol sorunları başladıysa
• Uzun süren üzüntü, ilgi kaybı ya da uyku sorunları varsa