İlaçları Azaltmak: Hekiminizle Nasıl Planlanır?

Bir ilacın gerekli olup olmadığı zamanla değişebilir. Yıllar önce başlanan bir ilaç bugün aynı yararı sağlamayabilir; vücut değiştikçe yan etkileri de artabilir. Yararı kalmamış ya da zarar verebilecek bir ilacın dozunun azaltılmasına ya da ilacın bırakılmasına ilaç azaltma denir. Amaç yaşam kalitesini korumak ya da iyileştirmektir (Kanada ilaç azaltma ağı bilgisi).

İlaç azaltma tedaviden vazgeçmek anlamına gelmez. Hangi ilacın azaltılacağına hekiminiz karar verir; bunu sizinle konuşarak, sağlığınıza ve önceliklerinize göre yapar.

Hangi durumlarda gündeme gelir?

Bir ilacın azaltılması ya da bırakılması şu durumlarda gündeme gelebilir:

• Yan etki olabilecek yeni bir yakınma: düşme, baş dönmesi, unutkanlık, kabızlık ya da sabah sersemliği gibi. Yıllardır sorunsuz kullanılan bir ilaç da zamanla yan etki yapabilir; yaş ilerledikçe böbrekler ve karaciğer ilaçları daha yavaş atar, beyin ilaçlara daha duyarlı hale gelir (Kanada ilaç azaltma ağı bilgisi).
• İlacın başlandığı nedenin ortadan kalkması. Kısa bir süre için başlanan mide koruyucular bazen yıllarca kullanılır; ayrıntılar Uzun Süreli Mide Koruyucu Kullanımı yazısındadır.
• Belirtileri gidermek için kullanılan bir ilacın işe yaramaması ya da yararının belirsiz olması (NICE önerisi).
• Sağlığın değişmesi. Yararı yıllar içinde ortaya çıkan koruyucu ilaçların toplam yararı, sağlığı çok bozulmuş ya da kırılgan kişilerde azalabilir; bu ilaçlara devam edilip edilmeyeceği kişinin öncelikleriyle birlikte konuşulur (NICE önerisi). Kırılganlığın ne olduğu Kırılganlık Nedir, Nasıl Anlaşılır? yazısında anlatılıyor.
• İlaçların sayısının ve saatlerinin günlük yaşamı zorlaştırması ya da ilaçların sık sık unutulması.

Konuyu hekiminize açmak

İleri yaştaki kişilerin büyük çoğunluğu, hekimleri uygun bulursa ilaçlarından en az birini bırakmaya hazır olduğunu söylüyor (Reeve ve ark. çalışması, 2018). Bu konuyu siz de açabilirsiniz. Görüşmeye bütün ilaç kutularınızı götürün; nasıl hazırlanacağınız Geriatri Görüşmesine Hazırlanırken yazısında anlatılıyor.

Hekiminize şunları sorabilirsiniz (Kanada ilaç azaltma ağı önerisi):

• Bu ilacı neden kullanıyorum?
• Bu ilacın bana yararı ve olası zararı nedir?
• Unutkanlık yapabilir mi, düşme riskimi artırır mı?
• Dozu azaltılabilir mi, ilaç bırakılabilir mi?
• Değişiklikten sonra kime, ne zaman kontrole gelmeliyim?

Sizin için neyin önemli olduğunu da söyleyin: kendi işlerinizi kendiniz görebilmek, düşmemek, daha az ilaç kullanmak ya da belirli bir hastalıktan korunmak gibi. Bu öncelikler hangi ilaca devam edileceğini etkiler. İsterseniz bir yakınınız da görüşmeye katılabilir (NICE önerisi).

İlaç azaltma nasıl planlanır?

Hekiminiz önce kullandığınız bütün ilaçları ve her birinin neden başlandığını öğrenir. Ardından her ilacın bugünkü ve ileride beklenen yararını olası zararıyla karşılaştırır. Zararı yararına göre en fazla olan ve bırakıldığında sorun çıkarma olasılığı en düşük ilaçlar önce ele alınır. Plan uygulandıktan sonra kişi yakından izlenir; yakınmaların düzelip düzelmediğine ve yeni bir sorun çıkıp çıkmadığına bakılır (Scott ve ark. makalesi, 2015).

İlaç her zaman tamamen bırakılmaz. Dozu azaltılabilir, daha güvenli bir ilaca geçilebilir ya da ilaç yalnız gerektiğinde alınabilir. Bazı ilaçların yerini ilaçsız bir yöntem alabilir (NICE önerisi); örneğin uykusuzlukta uyku alışkanlıklarını düzenlemek. Bu yöntemler Uyku İlaçları ve Düşme Riski yazısında anlatılıyor.

Araştırmalar ilaç azaltmanın yaşam süresini kısaltmadığını gösteriyor; kişiye özel değerlendirmeyle yapılan çalışmalarda ölüm riski azalmıştır (Page ve ark. derlemesi, 2016).

Bazı ilaçlar aniden bırakılmaz

Bazı ilaçlar aniden kesildiğinde yoksunluk belirtilerine ya da tedavi edilen hastalığın kötüleşmesine yol açabilir. Bu ilaçların dozu küçük adımlarla azaltılır. Aşağıdaki ilaçları kendi başınıza bırakmayın:

• Uyku ilaçları ve sakinleştiriciler (Uyku İlaçları ve Düşme Riski)
• Depresyon ilaçları; doz çoğu zaman haftalar ya da aylar içinde azaltılır (NHS bilgisi)
• Üç haftadan uzun süre ya da yüksek dozda kullanılan kortizonlu ilaçlar (NHS bilgisi)
• Bisoprolol gibi beta bloker grubu kalp ve tansiyon ilaçları; aniden bırakılırsa hastalık kötüleşebilir (NHS bilgisi)
• Güçlü ağrı kesiciler (Ağrı Kesicileri Güvenle Kullanmak)
• Kemik erimesi için kullanılan denosumab iğnesi (Kemik Erimesi)
• Kan sulandırıcılar (Kan Sulandırıcı Kullanırken)

Hekiminize danışmadan yeni bir ilaca başlamayın, kullandığınız ilaçları kesmeyin ve dozlarını değiştirmeyin.

Azaltmadan sonra

Değişiklikten sonra hekiminiz bir kontrol planlar; kontrolde azaltmanın etkisine bakılır ve gerekirse ilaç yeniden başlanır (NICE önerisi). Yakınmanızın geri dönmesi bir başarısızlık değildir; ilacın sizin için hâlâ gerekli olduğunu gösterebilir.

Azaltma sırasında geçici yakınmalar olabilir. Örneğin depresyon ilaçları azaltılırken görülen yoksunluk belirtileri hastalığın geri döndüğü izlenimini verebilir; bunlar sık görülür ve çoğu zaman birkaç hafta içinde geçer (NHS bilgisi). Yeni ya da geri dönen bir yakınma olursa ilacı kendiniz yeniden başlamayın, hekiminize söyleyin.

Evde şunlara dikkat edin:

• İlaç listenizi güncelleyin; kesilen ilacı listeden çıkarın, azaltılan dozu yazın. Yazdırıp doldurabileceğiniz bir liste: İlaç listesi.
• Kesilen ilacın kutularını öteki ilaçlarınızdan ayırın; nasıl atılacağını eczacınıza sorun.
• Haftalık ilaç kutusu kullanıyorsanız kutuyu yeni plana göre doldurun.
• Değişikliği diğer hekimlerinize ve eczacınıza söyleyin. Kesilen bir ilaç başka bir muayenede yeniden yazılabilir.
• Uykunuzda, ağrınızda ya da evde ölçtüğünüz tansiyon ve şeker değerlerinde gördüğünüz değişiklikleri not edin ve kontrolde gösterin.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Bir ilaç azaltıldıktan ya da kesildikten sonra yeni bir yakınma başladıysa ya da eski yakınmanız geri döndüyse
• Bir ilacı kendi başınıza bıraktıysanız ya da günlerdir almıyorsanız
• Kesilen bir ilacın yeniden yazıldığını fark ettiyseniz ya da hangi ilacın kesildiğinden emin değilseniz
• İlaçlarınızın sayısı ya da saatleri nedeniyle bazılarını almakta zorlanıyorsanız
• İlaçlarınız son bir yılda birlikte gözden geçirilmediyse